Αντώνης Τελόπουλος
Από την ουκρανική κρίση σε νέο εκκλησιαστικό μέτωπο σε Βαλτική και Βαλκάνια.
Ηπρόσφατη επίθεση της Μόσχας εναντίον του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο ή επικοινωνιακό επεισόδιο. Αντιθέτως, αποτυπώνει τη μετατόπιση μιας ευρύτερης εκκλησιαστικής και γεωπολιτικής αντιπαράθεσης, η οποία μετά την Ουκρανία επεκτείνεται πλέον στη Βαλτική και στα Βαλκάνια. Για ακόμη μία φορά, η Εκκλησία αξιοποιείται ως εργαλείο ισχύος και επιρροής στον μετασοβιετικό χώρο.
Η σφοδρότητα της ανακοίνωσης της Ρωσικής Υπηρεσίας Εξωτερικών Πληροφοριών (SVR) υποδηλώνει στρατηγική επιλογή. Η ρητορική που χρησιμοποιείται –με αναφορές σε «πόλεμο», «διάλυση του σώματος της Εκκλησίας» και σε δήθεν συνεργασία του Βαρθολομαίου με δυτικές μυστικές υπηρεσίες, εθνικιστές και νεοναζί– ξεπερνά τα όρια μιας θεολογικής διαφωνίας. Στόχος είναι να παρουσιαστεί ο Οικουμενικός Πατριάρχης ως αποσταθεροποιητικός παράγοντας, ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Λιθουανία, η Λετονία και η Εσθονία, όπου η Μόσχα φοβάται απώλεια εκκλησιαστικής επιρροής. Στο ίδιο πλαίσιο, η ρωσική υπηρεσία υποστήριξε μάλιστα ότι στην Ανατολική Ευρώπη ο Βαρθολομαίος «στοχεύει να υπονομεύσει επίσης την αυτόνομη Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία», κάνοντας αναφορά στην επικείμενη αυτοκεφαλία της Εκκλησίας του Μαυροβουνίου.
Πίσω από την ιδεολογική ένταση, το μήνυμα είναι καθαρά γεωπολιτικό. Το Κρεμλίνο επιχειρεί να μεταφέρει το εκκλησιαστικό πεδίο αντιπαράθεσης από την Ουκρανία στη Βαλτική, μια περιοχή με ανοιχτές ιστορικές και δημογραφικές ισορροπίες. Οι αιχμές περί «σύμπλευσης» του Φαναρίου με τις κυβερνήσεις των βαλτικών κρατών εντάσσονται σε μια προσπάθεια να καλλιεργηθεί η εικόνα οργανωμένης επίθεσης κατά του «ρωσικού ορθόδοξου κόσμου».
Αιχμηροί τόνοι
Ούτε στο Φανάρι, πάντως, η απάντηση υπήρξε ήπια. Αντιθέτως, σε σκληρούς και αιχμηρούς τόνους, το Οικουμενικό Πατριαρχείο κατήγγειλε τη νέα ρωσική επίθεση κατά του προσώπου του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, επισημαίνοντας ότι αυτή τη φορά προέρχεται από κρατικές υπηρεσίες της Ρωσίας. Η ανακοίνωση μάλιστα αναφέρει πως «τα ευφάνταστα σενάρια, οι ψευδείς ειδήσεις, οι ύβρεις και οι κατασκευασμένες πληροφορίες κάθε είδους προπαγανδιστών» δεν αποθαρρύνουν το Οικουμενικό Πατριαρχείο από τη συνέχιση της διακονίας και της οικουμενικής αποστολής του.
Η ουκρανική εξέλιξη υπήρξε καθοριστική ήττα για το Πατριαρχείο Μόσχας. Η αναγνώριση της αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 2018 αποδυνάμωσε δραστικά τη ρωσική επιρροή σε μια κρίσιμη πρώην σοβιετική χώρα. Σε αυτό το πλαίσιο, η Μόσχα φαίνεται να αναζητεί νέα πεδία «αντιστάθμισης» των απωλειών της, επενδύοντας στη ρητορική περί καταπίεσης ρωσόφωνων πιστών.
Το εκκλησιαστικό τοπίο στη Βαλτική έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Πολλές τοπικές Εκκλησίες είχαν διαχρονικά δεσμούς με τον Οικουμενικό Θρόνο, οι οποίοι διακόπηκαν βίαια στη σοβιετική περίοδο, όταν καταργήθηκαν μορφές αυτονομίας σε Εσθονία και Λετονία. Μετά το 1991, τα ζητήματα αυτά επανήλθαν στο προσκήνιο. Στην Εσθονία, η συνύπαρξη δύο εκκλησιαστικών δομών –μιας υπό το Φανάρι και μιας συνδεδεμένης με τη Μόσχα– αποτυπώνει αυτή τη σύγκρουση, με το κράτος να αναγνωρίζει την πρώτη και τη δεύτερη να καταγγέλλει διακρίσεις.
Στη Λιθουανία, η παρουσία εξαρχίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου έχει ανοίξει συζήτηση για πιθανή αυτονομία, εξέλιξη που η Μόσχα θεωρεί απειλή.
Τέλος, στα Βαλκάνια, η στενή σχέση Μόσχας και Σερβικής Εκκλησίας λειτουργεί ως ανάχωμα στις κινήσεις του Φαναρίου. Η υπόθεση του Μαυροβουνίου αντιμετωπίζεται ως κρίσιμο προηγούμενο που πρέπει να αποφευχθεί.
