Όταν οι εργαζόμενοι της Meta ονομάζουν το προϊόν τους «ναρκωτικό» και τους εαυτούς τους «pushers», δεν μπορούμε να συζητάμε πια για εργαλείο που «μπορεί να χρησιμοποιηθεί για καλό ή κακό». Συζητάμε για αρχιτεκτονική με ενσωματωμένη πρόθεση βλάβης.
Στις 18 Αυγούστου 2026, στο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο του Όκλαντ, ξεκίνησε μία ιστορική δίκη εναντίον της Meta (μητρικής εταιρείας του Facebook και του Instagram). Σε ρόλο πολιτικής αγωγής οι γενικοί εισαγγελείς της Καλιφόρνια, του Κολοράντο, του Κεντάκι και του Νιου Τζέρσεϊ που κατηγορούν την εταιρεία ότι σχεδίασε, σκόπιμα και συνειδητά, το Facebook και το Instagram με στόχο να προκαλεί εθισμό σε παιδιά και εφήβους. Μέρος του κατηγορητηρίου είναι επίσης ότι η Meta έκρυψε εσωτερικές έρευνες για τον εθισμό και ότι συνέλεγε παράνομα δεδομένα ανηλίκων.
Οι αιτούμενες αποζημιώσεις είναι της τάξης των εκατοντάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων και ενδέχεται να φτάσουν και έως 1,4 τρισεκατομμύρια δολάρια, ποσό ίσο με τη χρηματιστηριακή αξία της εταιρείας. Στην αγόρευσή τους, οι εισαγγελείς παρομοίασαν την τεχνολογία της Meta με «τσιγάρα σχεδιασμένα να εθίζουν» και ζητούν από το δικαστήριο να διατάξει την τροποποίηση του σχεδιασμού των μέσων κοινωνικής δικτύωσης της Meta με κατάργηση του ατέρμονου σκρολαρίσματος (infinite scroll) και των συνεχών ειδοποιήσεων (push notifications) καθώς και τη διαγραφή όλων των αλγορίθμων και μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης που εκπαιδεύτηκαν με δεδομένα παιδιών.
Οι εισαγγελείς των τεσσάρων πολιτειών παρουσίασαν e-mails, εσωτερικά memos και παρουσιάσεις της Meta για να τεκμηριώσουν τους ισχυρισμούς τους. Σε ένα από αυτά τα κείμενα εργαζόμενοι της Meta γράφουν ρητά ότι «οι μικροί είναι οι καλύτεροι» αναφερόμενοι στην ευκολία προσκόλλησης τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τις οθόνες. Σε άλλη επικοινωνία, χαρακτηρίζουν το Instagram «ναρκωτικό» και αυτοαποκαλούνται «pushers» (που σημαίνει αυτοί που σπρώχνουν το ναρκωτικό στην αγορά).
Σε ένα έγγραφο, με αποδέκτη τον επικεφαλής του Instagram Adam Mosseri, διατυπώνεται με κυνισμό ότι στόχος της εταιρείας είναι να ξοδεύουν οι έφηβοι αρκετό χρόνο μπροστά στις οθόνες των εφαρμογών (teen time spent). Και σε ένα ακόμη έγγραφο του 2017, οι ίδιοι οι product managers της εταιρείας παραδέχονται ρητά ότι «τα push notifications και το infinite scroll είναι εγγενώς αντίθετα με την ευημερία» (σ.σ. του χρήστη), και ότι το κοινό θα έπρεπε να προειδοποιηθεί. Όπως όμως σχολίασε μία εισαγγελέας: «Η προειδοποίηση αυτή δεν ήρθε ποτέ».
Ο μύθος της μέχρι σήμερα απολογητικής γραμμής της Meta ( «δεν το θέλαμε, ήταν παρενέργεια, κάποιοι το παρακάνουν») γκρεμίζεται βίαια ήδη από τις πρώτες ημέρες της δίκης. Ο εθισμός των εφήβων ήταν στοχευμένη επιχειρηματική στρατηγική με ηλικιακά προσδιορισμένο πληθυσμό-στόχο και οι αρνητικές επιπτώσεις του ήταν ήδη γνωστές.
Οι έφηβοι ως θηράματα
Η Meta κατηγορείται ότι μελέτησε, σε σημαντικό επιστημονικό βάθος, τους μηχανισμούς εγκεφάλου των εφήβων για να τους εκμεταλλευτεί. Σύμφωνα με τις προδικαστικές καταθέσεις, η εταιρεία ερευνούσε πώς αντιδρά ο εφηβικός εγκέφαλος στη ντοπαμίνη (η οποία εκκρίνεται σε μικρές αλλά επαρκείς δόσεις κατά τη χρήση της εφαρμογής) «σε αυτή τη μικρή δόση που μας κρατά διαρκώς συνδεδεμένους», όπως το διατυπώνει η κατηγορία. Οι ερευνητές της Meta, εντόπισαν μία σοβαρή επιχειρηματική ευκαιρία στον εθισμό της ντοπαμίνης: «αυτό παρουσιάζει ευκαιρίες για εμάς».
Την ίδια στιγμή, η ερευνητική κοινότητα πλέον καταγράφει συστηματικά αυτό που η Meta ήδη γνώριζε και εκμεταλλεύτηκε. Πρόσφατη έρευνα σε 8.000 εφήβους 11-12 ετών έδειξε ότι η «προβληματική» χρήση των μέσων (αυτή που έχει τα χαρακτηριστικά κλινικού εθισμού) παρουσιάζει σοβαρές πιθανότητες να οδηγήσει σε κατάθλιψη, διαταραχές ύπνου, αυτοκτονικές συμπεριφορές και έναρξη χρήσης ουσιών. Η συσχέτιση με τον εθισμό των εφαρμογών είναι πολύ ισχυρότερη από τη συσχέτιση με το συνολικό χρόνο που περνάει ο έφηβος μπροστά στην οθόνη. Το πρόβλημα, δηλαδή, δεν είναι μόνο πόσες ώρες περνά ο έφηβος με το κινητό, αλλά με τι είδους σχεδιασμό έρχεται αντιμέτωπος στις εφαρμογές που χρησιμοποιεί. Μία άλλη νευροαπεικονιστική μελέτη που δημοσιεύτηκε το Μάρτιο του 2026 τεκμηρίωσε ότι υψηλότερη ημερήσια χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης συνδέεται με μειωμένο πάχος και όγκο εγκεφαλικού φλοιού σε παιδιά πρώιμης εφηβείας, ενώ πενταετής παρακολούθηση χιλιάδων εφήβων απέδειξε ότι η προβληματική χρήση συνδέεται με συμπτώματα Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) που εμφανίζονται σχεδόν έναν χρόνο αργότερα. Το φαινόμενο κορυφώνεται στην ηλικία 14-16, ακριβώς στην ομάδα που τα εσωτερικά e-mails της Meta χαρακτηρίζουν «καλύτερη».
Έχω γράψει επανειλημμένα ότι η υπαρκτή Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα που καταρρίπτει κάθε συζήτηση περί ουδέτερων τεχνολογιών. Τα εσωτερικά έγγραφα της Meta έρχονται να γκρεμίσουν κάθε σχετική αυταπάτη. Όταν οι εργαζόμενοι μιας εταιρείας ονομάζουν το προϊόν τους «ναρκωτικό» και τους εαυτούς τους «pushers», δεν μπορούμε να συζητάμε πια για εργαλείο που «μπορεί να χρησιμοποιηθεί για καλό ή κακό». Συζητάμε για αρχιτεκτονική με ενσωματωμένη πρόθεση βλάβης. Τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης που καθορίζουν προσωποποιημένο περιεχόμενο, για κάθε έναν χρήστη, με βάση τις αντιδράσεις των χρηστών, δεν είναι δυνατόν να θεωρούνται «ουδέτερα εργαλεία». Είναι εργαλεία ψυχολογικού profiling για να μεγιστοποιούν τον εθισμό και το χρόνο μπροστά στην οθόνη της κάθε εφαρμογής.
Το επόμενο εθιστικό κύμα είναι ήδη εδώ
Τα «Meta papers» αποκαλύπτουν ότι η εταιρεία ήξερε πολύ καλά τι έκανε, μελέτησε συστηματικά, και επέλεξε να αξιοποιήσει επιχειρηματικά τη δυνατότητα εθισμού των εφήβων. Η επίκληση της «τεχνολογικής ουδετερότητας» καταρρέει εκκωφαντικά και μαζί της καταρρέει και το επιχείρημα που για δύο δεκαετίες επικαλούνταν η Silicon Valley ενάντια σε κάθε ουσιαστική ρύθμιση.
Θα ήταν παρήγορο να θεωρήσουμε τη δίκη του Όκλαντ ως το τέλος μιας εποχής, αλλά δεν είναι. Το αποτέλεσμα της θα αργήσει να βγει και είναι αμφίβολο. Μέχρι τότε, η Silicon Valley συνεχίζει να καλπάζει και να δημιουργεί ανεξέλεγκτα νέα προϊόντα, με τον ίδιο ακριβώς εθιστικό σχεδιασμό. Τον Ιανουάριο του 2026, η Character.AI και η Google ήρθαν σε διακανονισμό με οικογένειες εφήβων που αυτοκτόνησαν μετά από παρατεταμένες συνομιλίες με chatbots συντροφιάς (AI companions). Τον Αύγουστο του 2026, μία νέα αγωγή κατατέθηκε στην Καλιφόρνια ,κατά των δύο εταιρειών, για ψυχικές βλάβες σε εφήβους, ενώ πρόσφατα ο γενικός εισαγγελέας του Κεντάκι μήνυσε ξεχωριστά εταιρεία chatbots για σκόπιμη «θήρευση παιδιών».
Όλα τα θέματα σχεδιασμού των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για τα οποία κατηγορείται σήμερα η Meta (σχεδιασμένη έκκληση ντοπαμίνης, αλγοριθμική στόχευση τρωτών σημείων, σχεδιασμός για προσκόλληση στην εφαρμογή) έχουν ήδη εφαρμοστεί για τη δημιουργία των chatbots – συντρόφων τεχνητής νοημοσύνης. Το ατελείωτο σκρολάρισμα γίνεται μία ατέρμονη κουβέντα που σου στερεί τον ύπνο, το «like» προκαλεί μία κατά-παραγγελία τρυφερότητα, η «κοινωνική πίεση» των άλλων χρηστών γίνεται σχέση κολακείας με μία μηχανή που δεν σε κρίνει, δεν σε εγκαταλείπει και είναι πάντα εκεί όταν τη χρειάζεσαι. Η αγορά συντρόφων τεχνητής νοημοσύνης, στις ΗΠΑ, ήταν σχεδόν 6,5 δισ. δολάρια το 2024 με πρόβλεψη να φτάσει τα 31 δισ. έως το 2030, ενώ το 65% των χρηστών βρίσκεται σε ηλικία 18-24 ετών. Το επόμενο εθιστικό κύμα, όπως έχω σημειώσει σε προηγούμενο κείμενο για την οικονομία της εμμονής, είναι πιο δύσκολα διαχειρίσιμο διότι έχει τη μορφή μίας σχέσης, και οι σχέσεις είναι πολύ πιο δύσκολο να ρυθμιστούν από τη ροή μίας πλατφόρμας.
Έχει λοιπόν νόημα να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα κόβοντας απλώς την πρόσβαση των εφήβων στις πλατφόρμες; Στα τέλη του 2025, η Αυστραλία έγινε η πρώτη χώρα στον κόσμο που απαγόρευσε καθολικά την πρόσβαση σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης για κάτω των 16 ετών. Μερικούς μήνες μετά, όπως έχω ήδη γράψει σε κείμενα για την ψηφιακή περίφραξη της εφηβείας, και για το κατά πόσο ο δρόμος αυτός είναι δρόμος ή παράδρομος, η αξιολόγηση είναι αμείλικτη: το 81-85% των εφήβων εξακολουθεί να χρησιμοποιεί μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μέσω VPN, ψεύτικων λογαριασμών, ή λογαριασμών γονέων. Το ποσοστό γονιών που δεν ξέρουν καν ότι το παιδί τους χρησιμοποιεί μέσα κοινωνικής δικτύωσης ανέβηκε από 23% σε 33%. Η χρήση μεταναστεύει σε πλατφόρμες που εξαιρούνται από τον νόμο (Discord, Lemon8, gaming apps), είναι όμως φτιαγμένες με τον ίδιο εθιστικό σχεδιασμό.
Το αυστραλέζικο πείραμα διδάσκει ένα μάθημα που η αμερικανική δίκη κάνει ρητό: όταν η αρχιτεκτονική του προϊόντος παραμένει εθιστική, η απαγόρευση πρόσβασης απλώς μεταθέτει τον εθισμό αλλού. Επιπλέον, προσφέρει στις πλατφόρμες κάτι ακόμη πιο πολύτιμο από τα ίδια τα παιδιά που «χάνουν»: τα βιομετρικά δεδομένα και τα στοιχεία ταυτότητας που απαιτούνται για την επαλήθευση της ηλικίας.
Τα όρια του βλέμματος είναι όρια του κόσμου
«Οι τεχνικές που χρησιμοποιούν αυτές οι εταιρείες προσαρμόζονται αλγοριθμικά σε κάθε άτομο μέσω τεχνητής νοημοσύνης. Μια εσωτερική αναφορά του Facebook που διέρρευσε το 2017 αποκάλυπτε ότι η εταιρεία μπορεί να αναγνωρίσει πότε αισθάνονται οι έφηβοι «ανασφαλείς», «άχρηστοι» και «χρειάζονται τόνωση της αυτοπεποίθησης». Οι εταιρείες μπορούν να εκμεταλλευτούν τέτοια τρωτά σημεία, ώστε να κρατήσουν τους ανθρώπους γαντζωμένους στις εφαρμογές τους. Και οι ίδιες τεχνικές διαφημίζονται και πωλούνται ακριβά σε όσους αξιοποιούν το Facebook για καμπάνιες πάσης φύσεως».
«Οι εταιρείες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης θα ξεκινήσουν να χρησιμοποιούν αλγόριθμους μηχανικής μάθησης για να βελτιστοποιούν την αρπαγή της προσοχής μας. Μέσω της στατιστικής ανάλυσης της απόκρισης των χρηστών στο online περιεχόμενο, οι υπολογιστές θα μπορούν να ενεργοποιούν εναύσματα ικανά να αποσπάσουν την προσοχή μας με μια ακρίβεια πολύ μεγαλύτερη από ό,τι έχει καταφέρει μέχρι σήμερα ο στρατός διαφημιστών, προγραμματιστών και συμπεριφορικών επιστημόνων της Silicon Valley. Ο έλεγχος του μυαλού θα αυτοματοποιηθεί.»
«Η υπαρκτή τεχνητή νοημοσύνη είναι κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του επιχειρηματικού μοντέλου που υπηρετεί και χάρη στο οποίο αναπτύχθηκε, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα που καταρρίπτει κάθε συζήτηση περί ουδέτερων τεχνολογιών, οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για καλό ή κακό. Αυτή η συγκεκριμένη τεχνολογία έχει αναπτυχθεί και συνεχίζει να αναπτύσσεται εμπορικά για να εγκλωβίζει τον χρήστη, για να τον κρατάει δέσμιο των εφαρμογών και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ο εθισμός που φέρνει είναι αυτός της υποταγής και της εγκατάλειψης της ζωής στις διαθέσεις της οικονομικής και της πολιτικής εξουσίας. «Κάθε ανθρώπινο ον συγχέει τα όρια του δικού του οπτικού πεδίου με τα όρια του κόσμου», μας δίδαξε ο Άρτουρ Σοπενχάουερ. Πόσο άραγε στενεύει ο κόσμος για να χωρέσει σε μια οθόνη κινητού;»
«Η νέα σχέση του ανθρώπου με τις μηχανές περιλαμβάνει όλο τον διαθέσιμο χρόνο μας, ακόμη και αυτόν που κοιμόμαστε και δεν περιορίζεται, όπως επί πολλά χρόνια, μόνο στον χρόνο εργασίας. Όλα δείχνουν ότι το μεγάλο έπαθλο για το οποίο ανταγωνίζονται οι μεγάλες πολυεθνικές της πληροφορικής είναι ο χρόνος μας. Σε αυτόν τον ανταγωνισμό λάφυρο είναι η ζωή μας».
ΥΓ: τα παραπάνω είναι μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το κεφάλαιο 9, με τίτλο Psycho Killer, του βιβλίου μου «Τεχνητή Νοημοσύνη Άνθρωπος – Φύση – Μηχανές» (εκδόσεις Τόπος) που γράφτηκε το 2024.
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας. Το νέο του βιβλίο με τίτλο «Waste Side Stories Απόβλητοι – Απόβλητα και Μεταβολικά Ρήγματα» (εκδόσεις Τόπος) κυκλοφορεί ήδη στα βιβλιοπωλεία)
Πηγή: dnews.gr
