Αναταράξεις στην εσωκομματική πολιτική σκηνή προκάλεσε η νέα κίνηση της Άγκυρας στο Αιγαίο, με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να ανακηρύσσει, με δύο Προεδρικές Αποφάσεις που υπεγράφησαν στις 15 Αυγούστου και δημοσιεύθηκαν την επομένη στην τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα» σε ιδιαίτερα ευαίσθητες περιοχές.
Η απόφαση της Τουρκίας έφερε σφοδρές αντιδράσεις από τα κόμματα της αντιπολίτευσης, τα οποία κατηγορούν την κυβέρνηση για εφησυχασμό και ζητούν πιο ενεργή διπλωματική αντιμετώπιση της τουρκικής πρόκλησης.
Υπενθυμίζεται ότι τα διατάγματα ορίζουν τη δημιουργία των πάρκων σε δύο σημεία:
- Το πρώτο πάρκο εκτείνεται στην περιοχή μεταξύ της Φέτιγιε (επαρχία Μούγλα) και του Κας (επαρχία Αττάλειας). Η συγκεκριμένη χωροθέτηση περικλείει και αποκλείει ουσιαστικά ολόκληρη τη θαλάσσια περιοχή γύρω από το Καστελλόριζο.
- Το δεύτερο πάρκο εκτείνεται σε θαλάσσια περιοχή κοντά στις τουρκικές ακτές της Ραιδεστού και του Τσανάκκαλε, εκτεινόμενο γεωγραφικά μεταξύ της Σαμοθράκης και της Λήμνου.
Η απάντηση της Αθήνας: «Παράνομη εγκαθίδρυση»
Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών σε ανακοίνωσή του χαρακτηρίζει παράνομη την εγκαθίδρυση των συγκεκριμένων πάρκων στο μέτρο που καταλαμβάνουν διεθνή ύδατα, επισημαίνοντας ότι, σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας, κανένα κράτος δεν έχει δικαίωμα να προχωρεί μονομερώς στη δημιουργία θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών εκτός της εθνικής του δικαιοδοσίας.
Παράλληλα, η Αθήνα υπογραμμίζει ότι τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα είναι παράνομα και στον βαθμό που εκτείνονται εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Ως εκ τούτου, όπως τονίζει το ΥΠΕΞ, η τουρκική ενέργεια «δεν παράγει κανένα απολύτως έννομο αποτέλεσμα», ούτε ως προς τα διεθνή ύδατα, ούτε ως προς τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα στην υφαλοκρηπίδα.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην επισήμανση ότι η μονομερής θέσπιση από την Τουρκία «εθνικών» θαλάσσιων πάρκων σε περιοχές εκτός της δικαιοδοσίας της δεν μπορεί να δημιουργήσει τετελεσμένα, ούτε να επηρεάσει δικαιώματα που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο.
Το υπουργείο Εξωτερικών αντιπαραβάλλει την τουρκική κίνηση με την ελληνική πρωτοβουλία για τη δημιουργία Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων στο Ιόνιο και στο Αιγαίο, σημειώνοντας ότι η Ελλάδα προχώρησε στη θέσπισή τους σε πλήρη συμμόρφωση με το Δίκαιο της Θάλασσας και αποκλειστικά εντός ελληνικών χωρικών υδάτων.
Η Αθήνα προειδοποιεί, παράλληλα, ότι ενέργειες που επιχειρούν να δημιουργήσουν τετελεσμένα ή να επηρεάσουν μονομερώς το καθεστώς των θαλάσσιων ζωνών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο παραβιάζουν το Διεθνές Δίκαιο και επιβαρύνουν τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Όπως σημειώνει το ΥΠΕΞ, τέτοιες κινήσεις «δεν συμβάλλουν στην εμπέδωση κλίματος καλής γειτονίας και υπονομεύουν σοβαρά τις προσπάθειες διατήρησης σχέσεων αμοιβαίας κατανόησης μεταξύ των δύο χωρών».
Καταλήγοντας, το υπουργείο Εξωτερικών διαμηνύει ότι η Ελλάδα θα συνεχίσει να ενεργεί «με συνέπεια και αποφασιστικότητα» για την προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων της, τη διαφύλαξη των ελευθεριών της ανοικτής θάλασσας, όπως προβλέπονται από το Δίκαιο της Θάλασσας, καθώς και για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο.
ΠΑΣΟΚ: «Δυσμενές σκηνικό κλιμάκωσης»
Το ΠΑΣΟΚ ήταν από τα πρώτα κόμματα που αντέδρασαν. Οι αρμόδιοι τομεάρχες Δημήτρης Μάντζος και Μανώλης Χριστοδουλάκης χαρακτηρίζουν την τουρκική κίνηση παράνομη και τη συνδέουν με μια ευρύτερη προσπάθεια της Άγκυρας να δημιουργήσει νέα δεδομένα στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Οι δύο βουλευτές υποστηρίζουν ότι η τουρκική ανακήρυξη έρχεται σε αντίθεση με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, καθώς αγνοεί τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα και την επήρεια των ελληνικών νησιών. Παράλληλα, επισημαίνουν ότι η κίνηση αντιβαίνει και στο ευρωπαϊκό πλαίσιο για την προστασία της βιοποικιλότητας και του θαλάσσιου περιβάλλοντος.
Ιδιαίτερη αιχμή του ΠΑΣΟΚ αφορά την καθυστέρηση της Ελλάδας στον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό. Μάντζος και Χριστοδουλάκης υποστηρίζουν ότι η διαδικασία, η οποία θα έπρεπε να είχε ολοκληρωθεί νωρίτερα, άρχισε να υλοποιείται από την κυβέρνηση το 2025, ενώ εξακολουθούν να υπάρχουν εκκρεμότητες στα ειδικά χωροταξικά πλαίσια. Κατά την επιχειρηματολογία τους, αυτή η καθυστέρηση αποδυναμώνει την ελληνική θέση απέναντι στις τουρκικές κινήσεις.
Το ΠΑΣΟΚ συνδέει ακόμη την τελευταία εξέλιξη με τη σχεδιαζόμενη νομοθετική κατοχύρωση του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας» και μιλά για ένα «δυσμενές σκηνικό κλιμάκωσης». Ζητά από την κυβέρνηση «προσεκτική ανάλυση και αποφασιστική δράση», άσκηση όλων των δικαιωμάτων που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο και το ευρωπαϊκό δίκαιο, καθώς και διεθνοποίηση του ζητήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τη διεθνή κοινότητα.
Χαρακτηριστική είναι η αναφορά τους στα «ήρεμα νερά»: σύμφωνα με το ΠΑΣΟΚ, αυτά θα έπρεπε να σημαίνουν αμοιβαία ειλικρίνεια και σεβασμό του διεθνούς δικαίου και όχι να λειτουργούν ως «πρόσχημα και προκάλυμμα για τον τουρκικό αναθεωρητισμό».
ΕΛΑΣ: «Να αλλάξει πλεύση η κυβέρνηση»
Σκληρή είναι και η αντίδραση της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης. Ο τομέας Εξωτερικής Πολιτικής του κόμματος χαρακτηρίζει την ανακήρυξη των δύο θαλάσσιων πάρκων «απαράδεκτη και προκλητική ενέργεια» που παραβιάζει το Δίκαιο της Θάλασσας, καθώς τα πάρκα εκτείνονται, σύμφωνα με την ανακοίνωση, και εντός τμημάτων της ελληνικής υφαλοκρηπίδας.
Η ΕΛΑΣ ζητά από την ελληνική κυβέρνηση να αντιδράσει άμεσα, να καταγγείλει τον τουρκικό αναθεωρητισμό και να αναδείξει τις συνέπειες της τουρκικής κίνησης τόσο σε διμερές επίπεδο όσο και στις σχέσεις ΕΕ–Τουρκίας. Παράλληλα, ζητά να αξιοποιηθεί ακόμη και η δυνατότητα επιβολής ευρωπαϊκών κυρώσεων.
Η κριτική της ΕΛΑΣ στρέφεται ευθέως και κατά της κυβερνητικής πολιτικής. Το κόμμα χαρακτηρίζει την αύξηση της τουρκικής έντασης «έμπρακτη απόδειξη της αποτυχίας της εξωτερικής πολιτικής Μητσοτάκη», υποστηρίζοντας ότι η κυβέρνηση επέτρεψε στην Άγκυρα να επικαλείται τα «ήρεμα νερά» όταν τη συμφέρει και να επανέρχεται στις προκλήσεις όταν εξασφαλίζει τους στόχους της.
Το αίτημα της ΕΛΑΣ είναι σαφές: «άμεση αλλαγή πλεύσης» στα ελληνοτουρκικά, αξιοποίηση των ευρωπαϊκών και διεθνών συμμαχιών, πίεση προς την Τουρκία και επανεκκίνηση των διερευνητικών επαφών στη βάση του διεθνούς δικαίου.
ΣΥΡΙΖΑ: «Ανακοινώσεις – ευχολόγια»
Η Ρένα Δούρου έκανε λόγο για έναν ακόμη κρίκο στην αλυσίδα της τουρκικής επιθετικότητας και συνέδεσε την απόφαση Ερντογάν με το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Ο ΣΥΡΙΖΑ επισημαίνει ότι το ένα από τα δύο πάρκα περικλείει τη θαλάσσια περιοχή γύρω από το Καστελλόριζο, ενώ το δεύτερο βρίσκεται μεταξύ Σαμοθράκης και Λήμνου. Κατά τη Ρένα Δούρου, η εξέλιξη καταδεικνύει την κλιμάκωση της τουρκικής πολιτικής και δημιουργεί ερωτήματα για την ελληνική στρατηγική.
Ιδιαίτερα αιχμηρή είναι η κριτική για την αντίδραση του ελληνικού ΥΠΕΞ. Η Δούρου χαρακτηρίζει τις κυβερνητικές ανακοινώσεις «ευχολόγια» και υποστηρίζει ότι δεν αρκούν για την προστασία των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Ο ΣΥΡΙΖΑ επαναφέρει, μάλιστα, το ζήτημα της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου και της Κάσου, υποστηρίζοντας ότι η κυβέρνηση δεν έχει διαμορφώσει συνεκτική εθνική στρατηγική απέναντι στην Τουρκία. Η Δούρου συνδέει την τελευταία εξέλιξη και με την προοπτική νομοθετικής κατοχύρωσης του τουρκικού δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας».
ΚΚΕ: Τα «ήρεμα νερά» και οι «ιμπεριαλιστικές διευθετήσεις»
Το ΚΚΕ χαρακτηρίζει την ανακήρυξη των δύο πάρκων «νέα τουρκική πρόκληση» και υποστηρίζει ότι αυτή έρχεται να υπενθυμίσει τους κινδύνους για τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας και τους λαούς από τις διευθετήσεις που προωθούνται στο πλαίσιο του οδικού χάρτη για τη συνοχή της ΝΑΤΟϊκής πολεμικής μηχανής στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο.
Το ΚΚΕ αναφέρεται αναλυτικά στις δύο τουρκικές αποφάσεις, επισημαίνοντας ότι η μία αφορά το Βορειοανατολικό Αιγαίο, μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης, ενώ η δεύτερη εκτείνεται από τη Φετιγιέ μέχρι το Κας και περικλείει τη θαλάσσια περιοχή του Καστελλόριζου.
Παράλληλα, το ΚΚΕ υπενθυμίζει ότι και η Ελλάδα είχε προχωρήσει το 2025 στην ανακήρυξη δύο Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων και υποστηρίζει ότι η σημερινή αντιπαράθεση αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου ανταγωνισμού για τον έλεγχο πλουτοπαραγωγικών πηγών και εμπορικών διαδρόμων.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσει το ΚΚΕ και την κυβερνητική ρητορική περί «ήρεμων νερών», υποστηρίζοντας ότι η νέα τουρκική κίνηση αποκαλύπτει τους κινδύνους που παραμένουν πίσω από την εικόνα αποκλιμάκωσης που προβάλλει η κυβέρνηση.
Τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα βάζουν τέλος στα «ήρεμα νερά»
Του Κωνσταντίνου Φίλη
Με την ανακήρυξη των δύο θαλάσσιων πάρκων στο Βόρειο Αιγαίο και στην ανατολική Μεσόγειο, η Τουρκία επιχειρεί να επιβάλει νέα τετελεσμένα, περιφρονώντας για μία ακόμη φορά κάθε έννοια και ερμηνεία του Δικαίου της Θάλασσας, σε μια κίνηση που μπορεί κάλλιστα να οδηγήσει σε ραγδαία επιδείνωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων
Η ανακήρυξη εκ μέρους της Τουρκίας δύο θαλασσίων πάρκων σε Βόρειο Αιγαίο και ανατολική Μεσόγειο σε νησιά ιδιαίτερου συμβολισμού και γεωπολιτικής αξίας είναι μία πολύ αρνητική εξέλιξη, η οποία μπορεί κάλλιστα να οδηγήσει σε ραγδαία επιδείνωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων, τόσο για την επιλογή του χρόνου και της μέρας έκδοσης και δημοσιοποίησης της απόφασης, όσο και για την παντελή απροθυμία αναζήτησης μίας μίνιμουμ συνεννόησης με την ελληνική πλευρά. Και όλα αυτά, ενώ πριν από λίγες μέρες, με αφορμή το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό, η Αγκυρα κατηγόρησε την Αθήνα για εργαλειοποίηση της προστασίας του περιβάλλοντος και κάλεσε σε αποφυγή μονομερών ενεργειών σε κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες. Δεν ευσταθεί και η δικαιολογία περί απάντησης στη δική μας καθόλα νόμιμη ανακήρυξη θαλάσσιων, καθώς τηρείται η πρόνοια της συμπερίληψής τους εντός της αιγιαλίτιδας ζώνης.
Πλέον, η Αγκυρα επιχειρεί να επιβάλει νέα τετελεσμένα, περιφρονώντας για μία ακόμα φορά κάθε έννοια και ερμηνεία, ακόμη και διασταλτική, του Δικαίου της Θάλασσας, από τη στιγμή που τα θαλάσσια πάρκα, όταν μονομερώς ορίζονται από ένα κράτος, δεν μπορούν να υπερβαίνουν την έκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης. Στην περίπτωση των δύο περιοχών, η Τουρκία υπερβαίνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της, που βάσει του δικαίου της θάλασσας σημαίνει ότι θα έπρεπε να έρθει σε μία συνεννόηση (arrangement) με το όμορο κράτος, με το οποίο μοιράζονται τα διεθνή ύδατα, για να συμφωνήσουν από κοινού τις περιοχές θαλάσσιας προστασίας (marine protected areas).
Αυτό ασφαλώς δεν έχει συμβεί, ενώ η απόφαση Ερντογάν, και αυτό είναι που θα προκαλέσει αυτονόητα την έντονη ελληνική αντίδραση, μετατρέπει διεθνή ύδατα σε θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή, όπου ασκεί ειδικές αρμοδιότητες που συνεπάγονται όρους για την άσκηση ελευθεριών της ανοιχτής θάλασσας και στην πράξη αποκόπτει την αλληλουχία των Λήμνου και Σαμοθράκης, ενώ η πρόσβαση στο Καστελόριζο δια θαλάσσης θα μπορούσε ακόμη και να χρειάζεται την τήρηση των όρων της τουρκικής πλευράς. Ουσιαστικά, η Τουρκία αποπειράται να αποξενώσει το Καστελόριζο από τον υπόλοιπο νησιωτικό κορμό της Ελλάδας. Στην περίπτωση του βορειοανατολικού Αιγαίου, ναι μεν δεν επηρεάζεται η διεθνής ναυσιπλοΐα καθώς αφήνει το στόμιο των Στενών ανοιχτό, ωστόσο, επιβάλλει περιορισμούς στην επικοινωνία μεταξύ ελληνικών νησιών και πιο συγκεκριμένα Λήμνου και Σαμοθράκης, κλείνοντας μάλιστα και τον κόλπο του Ξηρού.
Στην πράξη λοιπόν, η Αγκυρα επιδιώκει να επιβάλλει με παράνομο και άκομψο τρόπο τους όρους της ακόμη και ως προς την ελεύθερη ναυσιπλοΐα, αλλά και σε άλλες δραστηριότητες ανοιχτής θάλασσας, όπως της αλιείας και της θαλάσσιας επιστημονικής έρευνας, καταλαμβάνοντας ουσιαστικά περιοχές διεθνών υδάτων ώστε να ενθυλακώσει ελληνικά νησιά εντός των τουρκικών θαλάσσιων πάρκων. Η ελευθερία δράσεων εντός αυτών των περιοχών θα μπορεί να ορίζεται με αποφάσεις/διατάγματα που κάθε φορά θα εκδίδει η Τουρκία. Επομένως, οι διαβεβαιώσεις ότι τα θαλάσσια πάρκα δεν θα επηρεάσουν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας στα ύδατα, που δίνουν τουρκικές πηγές, σε καμία περίπτωση δεν τη δεσμεύουν, ούτε βέβαια μας καθησυχάζουν.
Εύλογα αυτή η ενέργεια δεν μπορεί να μείνει αναπάντητη από την ελληνική πλευρά, η οποία προφανώς δεν μπορεί παρά να έχει αιφνιδιαστεί. Δεδομένου ότι επιχειρείται η αλλαγή στο νομικό καθεστώς του Αιγαίου, αναμένονται σοβαρές συνέπειες και στις διμερείς σχέσεις, διαταράσσοντας επικίνδυνα, αν όχι τερματίζοντας και τυπικά το πνεύμα και το γράμμα της Διακήρυξης των Αθηνών.
Ετσι κι αλλιώς, η ανησυχητική αυτή εξέλιξη γίνεται ακόμη πιο προβληματική, αν την συνδυάσουμε τόσο με τη σημαντική αύξηση των παραβιάσεων του ελληνικού χώρου αλλά και των υπερπτήσεων, όπως και με την αυξανόμενη αυτοπεποίθηση της τουρκικής ηγεσίας, απόρροια των πρόσφατων εξελίξεων στη Μέση Ανατολή και βέβαια της απόλυτα λειτουργικής σχέσης μεταξύ Ερντογάν και Τραμπ.
Σε μία κρίσιμη στροφή του διεθνούς συστήματος, όπου η διεθνής δικαιοκρατική τάξη κλονίζεται συθέμελα, φαίνεται πως η Τουρκία κρίνει ότι είναι τώρα η κατάλληλη στιγμή να ξεδιπλώσει πιο εμφατικά την αναθεωρητική της ατζέντα.
