Τα ανησυχητικά στοιχεία του WWF και η φιλόδοξη στρατηγική «Ελλάδα χωρίς πλαστική ρύπανση»

Της Μαρίας Λιλιοπούλου

Νομοθετημένες αλλά όχι εφαρμοσμένες παραμένουν οι περισσότερες προβλέψεις που αφορούν την ρύπανση από πλαστικά στην Ελλάδα. Παρά το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεσπίσει ένα πυκνό πλέγμα κανονισμών και οδηγιών για τα πλαστικά, τις συσκευασίες, τα μικροπλαστικά και την κυκλική οικονομία και μεγάλο μέρος αυτής της νομοθεσίας έχει ενσωματωθεί στο εθνικό δίκαιο της χώρας μας, στην πράξη οι περισσότερες προβλέψεις παραμένουν ανεφάρμοστες με την Ελλάδα να χάνει το ένα ορόσημο μετά το άλλο.

Αποτέλεσμα είναι η εικόνα της Ελλάδας τόσο στη χρήση πλαστικών όσο και στην ανακύκλωση να παραμένει απογοητευτική. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει το WWF Ελλάς, η χώρα μας εξακολουθεί να παράγει περίπου 700.000 τόνους πλαστικών αποβλήτων κάθε χρόνο. Από αυτά μόλις το 8% ανακυκλώνεται, το 84% καταλήγει σε ταφή, ενώ την ίδια στιγμή σχεδόν 40.000 τόνοι πλαστικών διαρρέουν κάθε χρόνο στο φυσικό περιβάλλον, εκ των οποίων περίπου 11.500 τόνοι καταλήγουν στις ελληνικές θάλασσες.

Δεδομένης αυτής της κατάστασης, η περιβαλλοντική οργάνωση δημοσιοποίησε τη νέα ολοκληρωμένη στρατηγική «Ελλάδα χωρίς πλαστική ρύπανση», ένα σχέδιο με ορίζοντα το 2030, το οποίο δεν εστιάζει μόνο στο τι πρέπει να γίνει από εδώ και πέρα, αλλά κυρίως καταγράφει με λεπτομέρεια τι δεν έχει γίνει μέχρι σήμερα, παρά το γεγονός ότι μεγάλο μέρος των απαιτούμενων μέτρων έχει ήδη νομοθετηθεί εδώ και χρόνια.

Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί ο νόμος 4736/2020 για τα πλαστικά μιας χρήσης. Πέντε χρόνια μετά την ψήφισή του, το WWF διαπιστώνει ότι οι επιδόσεις είναι «απελπιστικά χαμηλές». Τα απαγορευμένα πλαστικά μιας χρήσης εξακολουθούν να κυκλοφορούν ευρέως στην αγορά, πολλές φορές μάλιστα βαφτίζονται καταχρηστικά ως «επαναχρησιμοποιούμενα», χωρίς να υπάρχει ουσιαστικός έλεγχος από τις αρμόδιες αρχές. Πλαστικά καλαμάκια, πιάτα και μαχαιροπίρουνα εξακολουθούν να πωλούνται και να χρησιμοποιούνται μαζικά, παρά τις απαγορεύσεις.

Αντίστοιχη είναι η εικόνα και στο μέτωπο της μείωσης των πλαστικών ποτηριών και δοχείων takeaway. Ο νόμος προέβλεπε μείωση της κατανάλωσης κατά 30% έως το 2024 και κατά 60% έως το 2026 σε σχέση με το 2022. Σύμφωνα όμως με το WWF, οι στόχοι αυτοί είναι πλέον ανέφικτοι, καθώς οι περισσότερες προβλέψεις του νόμου δεν εφαρμόστηκαν ποτέ.

Οι επιχειρήσεις εστίασης και οι πλατφόρμες διανομής δεν ενημερώνουν ουσιαστικά τους καταναλωτές για τη δυνατότητα χρήσης επαναχρησιμοποιούμενων σκευών, ενώ δεν έχουν αναπτυχθεί συστήματα επιστροφής ή πολλαπλών χρήσεων, όπως συμβαίνει ήδη σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Εξίσου χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του συστήματος επιστροφής εγγύησης (Deposit Return Scheme - DRS) για τις πλαστικές φιάλες, η εφαρμογή του οποίου λαμβάνει συνεχώς παρατάσεις. Η λειτουργία του προβλεπόταν ήδη από τον νόμο και αποτελούσε βασική προϋπόθεση ώστε η Ελλάδα να πετύχει τον ευρωπαϊκό στόχο χωριστής συλλογής του 77% των πλαστικών φιαλών. Ωστόσο, βρισκόμαστε πλέον στο 2026 και το σύστημα εξακολουθεί να μην λειτουργεί.

Το WWF κάνει λόγο για συνεχείς αναβολές, σημειώνοντας ότι η καθυστέρηση αποδίδεται και στις πιέσεις που ασκούνται από επιχειρηματικά συμφέροντα. Μάλιστα επισημαίνει ότι η κυβερνητική απόφαση του Νοεμβρίου 2024 να εξαιρεθούν οι γυάλινες φιάλες από το σύστημα επιστροφής εγγύησης δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο την επίτευξη των ευρωπαϊκών στόχων.

Στο ίδιο μοτίβο κινείται και η εφαρμογή της διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού. Παρότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει ότι οι επιχειρήσεις που διαθέτουν στην αγορά προϊόντα, τα οποία προκαλούν σημαντική ρύπανση οφείλουν να χρηματοδοτούν τη συλλογή και διαχείρισή τους, στην Ελλάδα αρκετά από τα σχετικά συστήματα εξακολουθούν να μην έχουν δημιουργηθεί.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αφορά τα αποτσίγαρα, τα οποία αποτελούν το συχνότερο απόρριμμα στις ελληνικές παραλίες. Μέχρι σήμερα δεν λειτουργεί σύστημα που να υποχρεώνει την καπνοβιομηχανία να αναλαμβάνει το κόστος της ρύπανσης που προκαλεί, ενώ ανάλογη είναι η εικόνα και για τα αλιευτικά εργαλεία, τα οποία αποτελούν μία από τις σοβαρότερες απειλές για τα θαλάσσια οικοσυστήματα.

Το WWF προτείνει τη δημιουργία ειδικών συστημάτων διευρυμένης ευθύνης τόσο για τα αποτσίγαρα όσο και για τα αλιευτικά εργαλεία, ενώ εισηγείται τέλος τουλάχιστον 0,019 ευρώ ανά φίλτρο τσιγάρου. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς της οργάνωσης, το μέτρο θα μπορούσε να αποφέρει έως και 280 εκατ. ευρώ ετησίως, τα οποία θα χρηματοδοτούσαν δράσεις καθαρισμού, απορρύπανσης και ενημέρωσης.

«Πνίγεται» στα πλαστικά η Ελλάδα

Πίσω και στην ανακύκλωση

Εξίσου προβληματική είναι και η εικόνα που περιγράφει το WWF και στον τομέα της ανακύκλωσης, καθώς παρά τον νόμο 4819 που ψηφίστηκε το 2021, τα περισσότερα βασικά εργαλεία που προέβλεπε εξακολουθούν να μην εφαρμόζονται.

Η χωριστή συλλογή απορριμμάτων παραμένει ελλιπής, το σύστημα «Πληρώνω όσο Πετάω» δεν έχει αναπτυχθεί πανελλαδικά, παράνομες χωματερές εξακολουθούν να λειτουργούν, ενώ το εθνικό σχέδιο πρόληψης αποβλήτων παραμένει ουσιαστικά στα χαρτιά.

Σύμφωνα με το WWF, τα συλλογικά συστήματα για τις συσκευασίες εξακολουθούν να μην λειτουργούν αποτελεσματικά και η εισφοροαποφυγή κυμαίνεται σε δυσθεώρητα ύψη (ίσως και στο 45 - 50%), με αποτέλεσμα μόνο για τα απόβλητα συσκευασίας να έχουν χαθεί σωρευτικά έσοδα σχεδόν 500 εκ. ευρώ. Παράλληλα, τα νέα συστήματα διευρυμένης ευθύνης δεν έχουν συσταθεί ακόμα, έλεγχοι δεν υπάρχουν κι άρα δεν επιβάλλονται κυρώσεις.

Κατηγορηματικά αντίθετη είναι η περιβαλλοντική οργάνωση και σε ό,τι αφορά την καύση απορριμμάτων που προωθεί η κυβέρνηση. Το WWF υπογραμμίζει ότι «παρότι σήμερα υπολειπόμαστε σε θέματα ανακύκλωσης, η κυβέρνηση παραμένει προσηλωμένη στην κατασκευή έξι μονάδων καύσης απορριμμάτων, κάτι που δεν συνάδει με την ανακύκλωση και την κυκλικότητα των πλαστικών», τονίζοντας ξεκάθαρα πως μαζί με την ταφή θα πρέπει να απαγορευτεί και η καύση των συσκευασιών, εκτός αν η ανακύκλωση δεν είναι εφικτή, ενώ εισηγείται και τέλος αποτέφρωσης.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στον Ελληνικό Οργανισμό Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ), ο οποίος, σύμφωνα με το WWF, διαθέτει μεν εξειδικευμένο προσωπικό, αλλά είναι τόσο υποστελεχωμένος ώστε αδυνατεί ακόμα και να ασκήσει αποτελεσματικούς ελέγχους. Κατά συνέπεια δεν επιβάλλονται κυρώσεις, δεν υπάρχει ουσιαστική παρακολούθηση της αγοράς και διαιωνίζεται ένα καθεστώς χαμηλής συμμόρφωσης καθώς ταυτόχρονα απαξιώνεται και η ίδια η νομοθεσία στα μάτια των πολιτών.

Η νέα στρατηγική προτείνει, μεταξύ άλλων, ουσιαστική ενίσχυση του ΕΟΑΝ, δημιουργία ολοκληρωμένου ψηφιακού συστήματος παρακολούθησης με αξιοποίηση τεχνητής νοημοσύνης, διαφάνεια στα στοιχεία των συστημάτων ανακύκλωσης και δημοσιοποίηση των επιδόσεών τους. Παράλληλα εισηγείται αυστηρότερους ελέγχους, μηχανισμό καταγγελιών από πολίτες, τριπλασιασμό των προστίμων για τα απαγορευμένα πλαστικά και υποχρεωτική δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων των ελέγχων.

Η στρατηγική του WWF περιλαμβάνει έξι βασικούς πυλώνες πολιτικής και συγκεκριμένα την εξάλειψη προβληματικών πλαστικών, τη μείωση της χρήσης μέσω επαναχρησιμοποίησης, τη βελτίωση της κυκλικότητας των υλικών, την καλύτερη διαχείριση αποβλήτων και απορρύπανση, τον περιορισμό των μικροπλαστικών και ένα νέο σύστημα διακυβέρνησης και χρηματοδότησης.

Μεταξύ των σημαντικότερων προτάσεων περιλαμβάνονται η καθιέρωση στόχων επαναχρησιμοποίησης για την εστίαση, το λιανεμπόριο και τις μεταφορές, η απαγόρευση των πλαστικών μιας χρήσης σε φεστιβάλ, αθλητικές διοργανώσεις και δημόσιες εκδηλώσεις, η υποχρεωτική χρήση βιοδιασπώμενων σακουλών στο λιανεμπόριο, η λειτουργία δημόσιων βρυσών σε όλους τους δήμους, η εφαρμογή του ευρωπαϊκού κανονισμού για τις συσκευασίες χωρίς νέες καθυστερήσεις και η δημιουργία νέων συστημάτων διαχείρισης για γεωργικά πλαστικά, συνθετικά υφάσματα και άλλα προϊόντα που σήμερα διαφεύγουν της ανακύκλωσης.

Η οργάνωση προτείνει επίσης την αναμόρφωση των οικονομικών εργαλείων με νέα τέλη για τις μη ανακυκλώσιμες πλαστικές συσκευασίες, τέλος αποτέφρωσης, αύξηση του τέλους στα πλαστικά ποτήρια και δοχεία takeaway στα 30 λεπτά και ενίσχυση των εισφορών των παραγωγών ώστε να χρηματοδοτηθεί ουσιαστικά η μετάβαση στην κυκλική οικονομία.

«Πνίγεται» στα πλαστικά η Ελλάδα

Οι στόχοι που θέτει η στρατηγική είναι ιδιαίτερα φιλόδοξοι και περιλαμβάνουν:

•  

  τη μείωση της πλαστικής ρύπανσης κατά 50% έως το 2030,

•  

  τον περιορισμό της μικροπλαστικής ρύπανσης κατά 30%,

•  

  τη μείωση της κατανάλωσης πλαστικών κατά 25% έως το 2035 και

•  

  τη χωριστή συλλογή του 80% των πλαστικών συσκευασιών και των αγροπλαστικών μέχρι το ίδιο έτος.

Ξεχωριστή μνεία γίνεται στη στρατηγική και στο ζήτημα της ευαισθητοποίησης των πολιτών. Η οργάνωση σημειώνει πως μολονότι το 2024 ο ΕΟΑΝ ανακοίνωσε, με απόφαση του διοικητικού του συμβουλίου ότι σκοπεύει να προχωρήσει στην υλοποίηση εκτεταμένων δράσεων επικοινωνίας την περίοδο 2024 - 2026 με προϋπολογισμό σχεδόν 10 εκ. ευρώ, αυτές δεν έχουν προχωρήσει ακόμα. Αντίθετα, οι δράσεις που είχαν προηγηθεί είχαν χρηματοδοτηθεί με σημαντικά μικρότερα ποσά. Ο Οργανισμός το 2021 δαπάνησε σχεδόν 160.000 ευρώ για δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης (συμμετοχή σε εκθέσεις, παραγωγή προωθητικού υλικού, κλπ), το 2022 σχεδόν 122.000 ευρώ και το 2023 σχεδόν 137.000 ευρώ. «Τα ποσά που διατέθηκαν είναι ελάχιστα σε σχέση με την ανάγκη για τακτική και ενδελεχή ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών», σημειώνεται στο κείμενο στρατηγικής.

Το WWF υποστηρίζει ότι οι στόχοι της στρατηγικής που παρουσίασε δεν απαιτούν νέες νομοθετικές πρωτοβουλίες, αλλά πολιτική βούληση για την εφαρμογή όσων έχουν ήδη ψηφιστεί. Όπως επισημαίνει χαρακτηριστικά ο υπεύθυνος προγραμμάτων μείωσης αποτυπώματος της οργάνωσης, Αχιλλέας Πληθάρας: «Υλοποιώντας τα μέτρα προτεραιότητας που περιγράφονται στη στρατηγική που εξέδωσε το WWF Ελλάς, η χώρα μας μπορεί να πετύχει τον ευρωπαϊκό στόχο που έχει συνυπογράψει ο Πρωθυπουργός για μείωση της πλαστικής ρύπανσης κατά 50% έως το 2030 και της ρύπανσης από μικροπλαστικά κατά 30%. Το μόνο που απαιτείται είναι αταλάντευτη πολιτική βούληση και καθαροί κανόνες».