Μπορεί η Μόσχα να αξιοποιεί τον Άθω ως εργαλείο γεωπολιτικής επιρροής; Μπορεί το Άγιο Όρος να λειτουργεί ως χώρος νομιμοποίησης, επιρροής ή επαφών για πολιτικά κόμματα, κινήσεις και επιχειρηματικούς κύκλους;

 

Λέγεται ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν έχει τον δικό του πολυτελή χώρο φιλοξενίας στη Μονή Αγίου Παντελεήμονος στο Άγιο Όρος, η οποία αποτελεί το κεντρικό σημείο αναφοράς της ρωσικής μοναστικής παρουσίας στην Αθωνική Πολιτεία.

 

Κανείς δεν το επιβεβαιώνει επισήμως. Και ίσως αυτό να είναι το πρώτο στοιχείο που πρέπει να κρατήσει κανείς, όταν αρχίζει να ψάχνει τη «ρωσική παρουσία» στο Άγιο Όρος. Άλλα ψιθυρίζονται. Άλλα θυμίζουν σενάριο μυθοπλασίας, και ορισμένα μόνο επιβεβαιώνονται.

 

Εδώ και χρόνια επανέρχονται στον δημόσιο διάλογο αναφορές για υπέρογκες δωρεές Ρώσων ολιγαρχών στο Άγιο Όρος, για ιδρύματα, ινστιτούτα και μέσα ενημέρωσης στην Ελλάδα που συνδέθηκαν με τη ρωσική επιρροή, έχοντας συχνά ως σημείο αναφοράς αγιορείτικες μονές.

 

Επανέρχονται επίσης ερωτήματα για μονές που φέρονται να βρίσκονται πιο κοντά στη ρωσική πλευρά. Πόσο ισχύει το ότι μονές όπως του Βατοπαιδίου ή η Φιλοθέου συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με Ρώσους αξιωματούχους, επιχειρηματίες, ολιγάρχες, ιδρύματα και δίκτυα, κάποια από τα οποία μπήκαν στο μικροσκόπιο της Δύσης, ειδικά μετά την εισβολή στην Ουκρανία;

 

Το Άγιο Όρος, λοιπόν, προσφέρεται για μύθους. Είναι άβατο με υπερχιλιετή ιστορία και ένας από τους ισχυρότερους συμβολικούς τόπους της ορθοδοξίας. Και τα πρόσωπα που έχουν πολύ καλή εικόνα για όσα διαμείβονται στην Αθωνική Πολιτεία συμφωνούν σε κάτι: «Υπάρχουν πολλοί μύθοι. Υπάρχουν όμως και πολλές πραγματικότητες».

 

Υπάρχει, και ποια είναι η έκταση της ρωσικής κυβερνητικής χρηματοδότησης για τη Μονή Αγίου Παντελεήμονος; Ποιος ήταν ο ρόλος κρατικών ρωσικών πρωτοβουλιών για έργα αποκατάστασης και πού τελειώνει η ιστορική πνευματική σχέση και αρχίζει η οργανωμένη επιρροή της Μόσχας;

 

Πηγές που γνωρίζουν το Άγιο Όρος και παρακολουθούν τις ρωσικές γεωπολιτικές φιλοδοξίες μιλούν ακόμη και «για μοναχούς εξαιρετικά γυμνασμένους, που μοιάζουν με “ταυράκια Ισπανίας”», και υπαινίσσονται εμμέσως πλην σαφώς «τη διείσδυση στην Αθωνική Πολιτεία ανθρώπων με ειδικές αποστολές».

 

Το ερώτημα, όμως, παραμένει. Μπορεί πράγματι το Άγιο Όρος, λόγω του πνευματικού του βάρους, να λειτουργεί έμμεσα ως χώρος νομιμοποίησης, επιρροής ή επαφών για πολιτικά κόμματα, κινήσεις και επιχειρηματικούς κύκλους στην Ελλάδα που κινούνται κοντά σε ρωσικά συμφέροντα; Μπορεί η Μόσχα να αξιοποιεί τον Άθω όχι μόνο ως θρησκευτικό τόπο ιστορικής αναφοράς αλλά και ως εργαλείο γεωπολιτικής επιρροής;

 

Από τις επισκέψεις υψηλόβαθμων Ρώσων αξιωματούχων μέχρι τις δωρεές, την εκκλησιαστική διπλωματία της Μόσχας και τις προεκτάσεις της στην ελληνική πολιτική σκηνή, ξεδιπλώνεται ένα πολυδιάστατο πλέγμα που αρκετοί επιμένουν ότι «έχει βάσιμα στοιχεία πραγματικότητας και αλήθειας, ακόμη κι αν για κάποια από αυτά δεν υπάρχουν απτές αποδείξεις. Στον Άθω πολλά δεν φαίνονται. Και όσα φαίνονται, δεν σημαίνουν πάντα αυτό που δείχνουν», λένε.

 

Το Άγιο Όρος, λοιπόν, προσφέρεται για μύθους. Είναι άβατο με υπερχιλιετή ιστορία και ένας από τους ισχυρότερους συμβολικούς τόπους της ορθοδοξίας. Και τα πρόσωπα που έχουν πολύ καλή εικόνα για τα όσα διαμείβονται στην Αθωνική Πολιτεία συμφωνούν σε κάτι: «Υπάρχουν πολλοί μύθοι. Υπάρχουν όμως και πολλές πραγματικότητες». Ας δούμε λοιπόν, ποιες είναι αυτές.

 

Ο Βλαντίμιρ Πούτιν σε επίσκεψή του στη Μονή Αγίου Παντελεήμονος στο Άγιον Όρος, 28 Μαΐου 2016.

 

Δύο υπερβολές και μία κρίσιμη παράμετρος

 

«Η δημόσια συζήτηση για τη ρωσική παρουσία στο Άγιο Όρος χαρακτηρίζεται συχνά από δύο αντίρροπες υπερβολές», εξηγεί στη LiFO πρόσωπο με βαθιά γνώση των εκκλησιαστικών και γεωπολιτικών ισορροπιών: «Από τη μία πλευρά, προβάλλεται η άποψη ότι η σχέση Ρωσίας και Αγίου Όρους είναι αποκλειστικά πνευματική, αποκομμένη από κάθε ιστορική ή γεωπολιτική διάσταση. Από την άλλη, διατυπώνεται η αντίληψη ότι ο Άθως αποτελεί απλώς εργαλείο άσκησης πολιτικής επιρροής της Μόσχας. Και οι δύο προσεγγίσεις είναι ελλιπείς. Η ιστορική αλήθεια εντοπίζεται σε μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα, η οποία απαιτεί μεθοδολογική σαφήνεια και αναλυτική αυτοσυγκράτηση». Βάση κάθε σχετικής συζήτησης πρέπει να αποτελεί, όπως μας λέει, μία κρίσιμη παράμετρος: «Η κανονική υπαγωγή αυτού του θεσμού με υπερχιλιετή ιστορία στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, που αποτελεί αδιαμφισβήτητη εκκλησιαστική πραγματικότητα», αναφέρει.

 

Το Άγιο Όρος, η ιστορική ρωσική παρουσία, η μετασοβιετική αναβίωση της ήπιας ισχύος και το «αντίβαρο» στην «παρηκμασμένη» Δύση

 

Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η Μόσχα βρέθηκε χωρίς συνεκτική «εθνική ιδέα». Το κενό αυτό επιχείρησε να καλύψει ο Βλαντίμιρ Πούτιν από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, αναγορεύοντας σταδιακά την oρθοδοξία κεντρικό άξονα μιας νέας κρατικής ιδεολογίας, που συντηρεί την εικόνα της Μεγάλης Ρωσίας και παρουσιάζει τη Μόσχα ως θεματοφύλακα της αυθεντικής πίστης απέναντι στη Δύση.

 

«Ο ορθόδοξος χριστιανισμός ταίριαζε θαυμάσια σε αυτόν τον ρόλο», αναφέρει ένας από τους συνομιλητές μας. Και προσθέτει: «Με την αξίωση ότι εκφράζει τη μία, αληθινή ορθόδοξη πίστη και με τη σύγκρουσή του με όσα η Μόσχα περιγράφει ως παρακμιακές επιδράσεις του δυτικού φιλελευθερισμού, ιδίως στα ζητήματα των δικαιωμάτων των ομοφυλοφίλων και του γάμου μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου, πρόσφερε στον Πούτιν διεθνή απήχηση σε συντηρητικά ακροατήρια. Του πρόσφερε και ένα ιδεολογικό υπόβαθρο για την εικόνα του ως ισχυρού αντίβαρου σε μια Δύση που η ρωσική αφήγηση την παρουσιάζει ως παρηκμασμένη».

 

Στη νέα αυτή εθνική αφήγηση της Ρωσίας, το Άγιο Όρος αποκτά άλλη σημασία. Δεν είναι μόνο ένας ιερός τόπος με ιστορικούς δεσμούς με τη Ρωσία, είναι και ένα σύμβολο με τεράστιο κύρος στον ορθόδοξο κόσμο. Πρόσωπο που γνωρίζει καλά πώς διαμορφώθηκαν αυτές οι νέες ισορροπίες, περιγράφει πώς μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 εγκαινιάστηκε αυτή η νέα περίοδος και πώς μπήκε στην εξίσωση το Άγιο Όρος.

 

Τότε, «η αναγέννηση της Ρωσικής Εκκλησίας συνοδεύτηκε από ευρύτερη αναζήτηση ιστορικής συνέχειας. Στο πλαίσιο αυτό αναδύθηκε το φαινόμενο της χρήσης της ορθοδοξίας ως μέσου ήπιας ισχύος, με το Άγιο Όρος να αποκτά ιδιαίτερη σημασία ως σύμβολο υψηλού κύρους. Σε αυτήν τη νέα ανάγνωση της ρωσικής παρουσίας στον ορθόδοξο κόσμο εντάσσεται και η επίσκεψη Πούτιν στον Άθω το 2016, η οποία εξέπεμψε σαφές πολιτικό μήνυμα: η ρωσική ηγεσία αντιλαμβάνεται τον Άθω ως στοιχείο της πολιτισμικής κληρονομιάς της, αξιοποιώντας τον θρησκευτικό συμβολισμό ως διπλωματικό εργαλείο», λέει.

 

«Η Ρωσία αξιοποιεί ή προσπαθεί να ενεργοποιήσει με τον καλύτερο τρόπο το παγκόσμιο ορθόδοξο ακροατήριο, που είναι αρκετές δεκάδες εκατομμύρια, και να το φέρει εκεί που εκείνη πιστεύει», λέει πρόσωπο που γνωρίζει τις γεωπολιτικές ισορροπίες και τον τρόπο με τον οποίο η ήπια ισχύς περνά μέσα από τον ορθόδοξο κόσμο: «Στη στρατηγική σκέψη, ιδιαίτερα στην αμερικανική, χρησιμοποιείται συχνά το σχήμα DIME για να περιγράψει τα βασικά εργαλεία εθνικής ισχύος: Diplomatic, Informational, Military, Economic, δηλαδή τη διπλωματική, πληροφοριακή/επικοινωνιακή, στρατιωτική και οικονομική ισχύ. Τα τελευταία χρόνια, το σχήμα αυτό θεωρείται από πολλούς ανεπαρκές, καθώς η ισχύς ενός κράτους δεν περιορίζεται πλέον μόνο σε αυτούς τους τέσσερις άξονες. Στη σχετική συζήτηση έχουν προστεθεί εργαλεία όπως η χρηματοοικονομική ισχύς αλλά και μορφές πολιτισμικής ή θρησκευτικής επιρροής. Στην περίπτωση της Ρωσίας, η ορθοδοξία μπορεί να λειτουργεί ακριβώς ως τέτοιος άξονας ήπιας ισχύος. Όχι ως κλασικός κρατικός μηχανισμός αλλά ως πεδίο επιρροής σε κοινωνίες με ορθόδοξες αναφορές. Και σε αυτό το πεδίο, το Άγιο Όρος έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, ακριβώς επειδή δεν είναι ένας απλός θρησκευτικός τόπος αλλά σύμβολο με πανορθόδοξη ακτινοβολία», αναφέρει.

 

Η «κίνηση ματ» του Οικουμενικού Πατριαρχείου και η «Αγία Ρωσία»

 

Η μετασοβιετική αναβίωση της ορθόδοξης ταυτότητας στη Ρωσία δεν ξεκίνησε από το μηδέν. Στην περίπτωση του Αγίου Όρους, η Μόσχα δεν χρειάστηκε να επινοήσει μια σχέση από την αρχή. Πάτησε πάνω σε μια πολύ παλαιότερη παρουσία, βαθιά χαραγμένη στη μοναστική ιστορία του Άθω: «Οι πρώτοι δεσμοί μεταξύ Ρωσίας και Αγίου Όρους ανάγονται στον Μεσαίωνα. Ρώσοι μοναχοί εγκαθίστανται στον Άθω ήδη από τον 11ο αιώνα, ενώ ρωσικές ηγεμονίες χρηματοδοτούν κατά περιόδους αγιορείτικα ιδρύματα. Η Μονή του Αγίου Παντελεήμονος, γνωστή ως “Ρωσικόν”, αποτελεί το κατεξοχήν ιστορικό κέντρο αυτής της παρουσίας», λένε στη LiFO άνθρωποι που γνωρίζουν καλά την ιστορία της Αθωνικής Πολιτείας. Και προσθέτουν: «Κατά τον 19ο αιώνα η ρωσική παρουσία γνώρισε πρωτοφανή ανάπτυξη. Στις αρχές του 20ού αιώνα ο αριθμός των Ρώσων μοναχών ξεπερνούσε τις 3.000. Σε ορισμένες περιόδους πλησίαζε τις 4.000, υπό την έντονη ιδεολογική επίδραση του πανσλαβισμού». Στη ρωσική εκδοχή του, ο πανσλαβισμός έβλεπε τη Ρωσία ως φυσικό προστάτη και ηγετικό κέντρο των σλαβικών ορθοδόξων λαών.

 

Η Μονή Αγίου Παντελεήμονος στο Άγιον Όρος αποτελεί το κεντρικό σημείο αναφοράς της ρωσικής μοναστικής παρουσίας στην Αθωνική Πολιτεία.

 

Αυτή η παλιά ιδέα επανήλθε μέσα από το δόγμα του «ρωσικού κόσμου» και κορυφώθηκε με το πλήγμα που προκάλεσε στη Μόσχα η χορήγηση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο αυτοκέφαλου στην ουκρανική εκκλησία: «Η κατανόηση της σύγχρονης ρωσικής εκκλησιαστικής πολιτικής και των επιπτώσεών της στον αγιορείτικο χώρο απαιτεί μια ειλικρινή εκκλησιολογική αξιολόγηση του Πατριαρχείου Μόσχας στη σύγχρονη μορφή του. Η αξιολόγηση αυτή δεν αποτελεί πράξη αντιρωσικής πολεμικής· είναι επιστημονική ανάγκη», εξηγεί ένας άλλος συνομιλητής που έχει γνώση του ζητήματος. «Το δόγμα του Ρωσικού Κόσμου (Russkiy Mir) διαμορφώθηκε συστηματικά από το Πατριαρχείο Μόσχας τις πρώτες δεκαετίες μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Κεντρικός εκφραστής του υπήρξε ο ίδιος ο Πατριάρχης Κύριλλος Α΄, ο οποίος, ήδη ως επικεφαλής του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων, από το 1989 έως το 2009, ανέπτυξε μια συστηματική εκκλησιαστική ιδεολογία που συνέδεε την ορθόδοξη πίστη με τη ρωσική εθνική και κρατική ταυτότητα», λέει.

 

Όπως μας εξηγεί, «σύμφωνα με αυτή την ιδεολογία, η Ρωσία, η Ουκρανία και η Λευκορωσία αποτελούν ενιαία πνευματική επικράτεια, τη “Μεγάλη Ρωσία” ή “Αγία Ρωσία” (Holy Rus), υπό την κανονική και πολιτισμική ηγεμονία της Μόσχας». Για τον συνομιλητή μας, «η αντίληψη αυτή είναι ασύμβατη με τις κανονικές αρχές της ορθοδοξίας και αντιτίθεται στις αποφάσεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου».

 

Η κριτική του γίνεται ακόμη πιο αιχμηρή όταν περνά στη σχέση Εκκλησίας και ρωσικού κράτους. Ισχυρίζεται ακόμη ότι «η σύγχρονη ρωσική πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από μια σχεδόν οργανική ενσωμάτωση της Εκκλησίας στον κρατικό ιδεολογικό μηχανισμό». Η εκκλησιαστική ηγεσία της Μόσχας λειτουργεί «ως φορέας νομιμοποίησης της κρατικής εξουσίας». Πρόκειται, κατά την ίδια ανάγνωση, «για παρέκκλιση βαρύτατης κανονικής σημασίας».

 

Και η σοβαρότερη εκδήλωση αυτής της παρέκκλισης εντοπίζεται, κατά τον ίδιο, στη στάση του Πατριάρχη Κυρίλλου έναντι της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία: «Ο Πατριάρχης Κύριλλος παρουσίασε τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας ως αγώνα μεταφυσικής σημασίας. Ως σύγκρουση μεταξύ του ορθόδοξου αγαθού και της δυτικής ηθικής αποσύνθεσης». «Στην ουσία», λέει ο συνομιλητής μας, «ευλόγησε στρατιωτική επιχείρηση εναντίον ορθόδοξου χριστιανικού λαού, αναγορεύοντας την πολεμική βία σε θεολογική κατηγορία».

 

Σε αυτό το πλαίσιο, η απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου να χορηγήσει αυτοκέφαλο στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας αποκτά άλλη διάσταση. Δεν ήταν μόνο μια κανονική πράξη. Για τον συνομιλητή μας, ήταν «μια θεολογική απάντηση σε μια εκκλησιαστική παθολογία».

 

Άλλος συνομιλητής, που γνωρίζει τις ισορροπίες στον ορθόδοξο κόσμο, το διατυπώνει πιο απλά: «Το αυτοκέφαλο της Ουκρανίας ήταν κίνηση ματ. Ό,τι κι αν λέει σήμερα ο Πατριάρχης Μόσχας, ο ίδιος έχει φύγει από το πεδίο της πνευματικότητας και της ορθοδοξίας. Προωθεί απλώς και μόνο τα γεωπολιτικά συμφέροντα της Ρωσίας».

 

Για τη Μόσχα, η απώλεια του εκκλησιαστικού ελέγχου στην Ουκρανία εκλήφθηκε ως απώλεια ιστορικής και πολιτισμικής ταυτότητας και κληρονομιάς. Από εκεί και μετά, η σύγκρουση με το Φανάρι έγινε μέρος μιας ευρύτερης ρωσικής αφήγησης. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο παρουσιάστηκε από τη Μόσχα ως «όργανο δυτικής επιρροής», ενώ η Ρωσία μέσω του Πατριαρχείου διεκδικεί τον ρόλο του θεματοφύλακα της «αυθεντικής ορθοδοξίας».

 

Πίσω από αυτή την εικόνα δεν βρίσκεται μόνο το ρωσικό κράτος. Βρίσκεται και ένα πλέγμα επιχειρηματικής ισχύος. Η Ρωσική Εκκλησία, ιδίως στα χρόνια του Πούτιν, στηρίχθηκε από μεγάλα οικονομικά συμφέροντα, από ολιγάρχες και επιχειρηματίες που χρηματοδότησαν ναούς, ιδρύματα, εκπαιδευτικές δομές, εκκλησιαστικά έργα και συμβολικές επιστροφές ιερών κειμηλίων στη Ρωσία.

 

Ομάδα μοναχών στη Μονή Αγίου Παντελεήμονα, Άθως, Ελλάδα, 1923. 

 

Επιχειρηματίας με δραστηριότητα στον ευρύτερο χώρο της Ανατολικής Ευρώπης και γνώση των ρωσικών επιχειρηματικών και εκκλησιαστικών δικτύων μάς εξηγεί ότι γύρω από τη Ρωσική Εκκλησία συγκροτήθηκε ένα οικοσύστημα μεγάλης οικονομικής ισχύος, με δωρεές και ενισχύσεις προς αυτή: «Ο Βλαντίμιρ Ποτάνιν της Norilsk Nickel, διευθύνων σύμβουλος ενός από τους μεγαλύτερους ρωσικούς ομίλους μετάλλων και εξόρυξης, ο Βαγκίτ Αλεκπέροφ, πρώην επικεφαλής της Lukoil, ενός ενεργειακού κολοσσού, ο Βίκτορ Βέξελμπεργκ του ομίλου Renova, με δραστηριότητες σε επενδύσεις, ενέργεια, μέταλλα και άλλους τομείς, ο Αλεξάντερ Αμπράμοφ, συνιδρυτής της Evraz, μεγάλου ομίλου χάλυβα και εξόρυξης, και ο Αντρέι Σκοτς, δισεκατομμυριούχος και μέλος της Ρωσικής Κρατικής Δούμας, είναι μερικοί από αυτούς». Ξεχωριστή θέση σ’ αυτήν τη χαρτογράφηση, όπως λέει, «έχει ο Κονσταντίν Μαλοφέεφ, πρόεδρος του επενδυτικού σχήματος Marshall Capital και επικεφαλής του Ιδρύματος Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου. Ο Μαλοφέεφ δεν εμφανίζεται απλώς ως χορηγός εκκλησιαστικών και φιλανθρωπικών δράσεων αλλά ως ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς εκφραστές της σύζευξης ορθοδοξίας, υπερσυντηρητικής ιδεολογίας και ρωσικής γεωπολιτικής». Όπως θα δούμε παρακάτω, η δράση του συγκεκριμένου Ρώσου ολιγάρχη έχει και ελληνική διάσταση.

 

Η Μονή Αγίου Παντελεήμονος ως «βάση της Ρωσίας»

 

Η Μονή Αγίου Παντελεήμονος παραμένει το κεντρικό σημείο αναφοράς της ρωσικής μοναστικής παρουσίας στον Άθω. Ιστορικά, η αδελφότητά της περιλάμβανε τόσο Ρώσους όσο και Ουκρανούς μοναχούς, καθώς η εθνοτική διάκριση ήταν σε μεγάλο βαθμό ρευστή κατά τους προηγούμενους αιώνες. Σήμερα, η αδελφότητα χαρακτηρίζεται από κυριαρχία μοναχών ρωσικής υπηκοότητας. «Ωστόσο η εθνοτική σύνθεση δεν αποτελεί αυτόματα δείκτη πολιτικής τοποθέτησης», λένε πρόσωπα που γνωρίζουν τις αγιορείτικες ισορροπίες.

 

Κι όμως, η Μονή Αγίου Παντελεήμονος είναι μία από τις μονές γύρω από τις οποίες έχουν χτιστεί οι περισσότεροι μύθοι. «Ουδείς γνωρίζει με βεβαιότητα τι συμβαίνει στα ενδότερα της μονής Αγίου Παντελεήμονος», μας λέει με νόημα πηγή που έχει γνώση των συσχετισμών, θέλοντας μάλλον να ενισχύσει τη φημολογία που περιβάλλει το «Ρωσικόν» και τον συμβολισμό που του αποδίδει η ίδια η Μόσχα, για ευνόητους λόγους.

 

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της φημολογίας αυτής είναι η ιστορία για τον ιδιαίτερο χώρο φιλοξενίας του Βλαντίμιρ Πούτιν. Κάποιοι επιμένουν ότι υπάρχει. Πηγές, όμως, που έχουν επισκεφθεί τη μονή και γνωρίζουν πρόσωπα και πράγματα λένε ότι αυτό ανήκει μάλλον στους μύθους που τη συνοδεύουν. Όπως εξηγούν, όλες οι μεγάλες μονές στον Άθω διαθέτουν έναν καλύτερο χώρο φιλοξενίας, ένα δωμάτιο ή ένα διαμέρισμα για υψηλούς προσκεκλημένους: «Μπορεί να λέγεται ότι είναι για τον Πούτιν. Δεν σημαίνει όμως ότι είναι αποκλειστικά για τον Πούτιν. Θα έμενε εκεί οποιοσδήποτε υψηλός προσκεκλημένος», λένε.

 

Αν ο μύθος του ιδιαίτερου αυτού χώρου κινείται στη ζώνη του ανεπιβεβαίωτου, η ρωσική χρηματοδοτική παρουσία στη Μονή Αγίου Παντελεήμονος είναι πολύ πιο συγκεκριμένη. Η ρωσική κυβέρνηση είχε συγκροτήσει ειδικό μηχανισμό για την αποκατάσταση και διατήρηση της πολιτιστικής και πνευματικής κληρονομιάς της μονής. Όλα αυτά προτού η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και το ευρωπαϊκό καθεστώς κυρώσεων αλλάξουν δραματικά το πλαίσιο των σχέσεων με τη Μόσχα.

 

Σε ανακοίνωση του Πατριαρχείου Μόσχας το 2014 καταγράφεται η συνεδρίαση του Δημόσιου Συμβουλίου Επιτρόπων της Μονής Αγίου Παντελεήμονος υπό τη συμπροεδρία του τότε πρωθυπουργού Ντμίτρι Μεντβέντεφ και του Πατριάρχη Κυρίλλου. Το Συμβούλιο αυτό είχε ιδρυθεί το 2011, με αντικείμενο την παρακολούθηση και στήριξη των εργασιών αποκατάστασης της μονής.

 

Στην ίδια ανακοίνωση γίνεται αναφορά και σε ένα Διεθνές Ίδρυμα για την Αποκατάσταση και Διατήρηση της Πολιτιστικής και Πνευματικής Κληρονομιάς της Μονής Αγίου Παντελεήμονος. Στόχος ήταν η προετοιμασία της μονής εν όψει της χιλιετίας της ρωσικής παρουσίας στον Άθω, που θα εορταζόταν το 2016. Ο ίδιος ο Μεντβέντεφ μιλούσε τότε για αποκατάσταση κτιρίων, κατασκευή δρόμων και σύγχρονες υποδομές στη μονή.

 

«Οι δωρεές προς μοναστήρια αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της ορθόδοξης χριστιανικής πρακτικής», σημειώνουν κάποιοι από τους συνομιλητές μας. Σπεύδουν ωστόσο να διευκρινίσουν ότι «σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέονται με ευρύτερες στρατηγικές ήπιας ισχύος. Είναι αναλυτικά αναγκαία η διάκριση: η δωρεά ως πράξη ευσέβειας και η δωρεά ως μέσο επιρροής δεν αλληλοαποκλείονται, αλλά δεν ταυτίζονται εξ ορισμού. Κάθε αξιολόγηση απαιτεί εξέταση της ταυτότητας του δωρητή και των εκκλησιαστικών ή πολιτικών εκροών που δημιουργεί. Πρόσωπα όπως ο Κονσταντίν Μαλοφέεφ αναδείχθηκαν παράγοντες αυτού του δικτύου, συνδέοντας φιλανθρωπικές δραστηριότητες με ευρύτερες στρατηγικές ενίσχυσης ρωσικής επιρροής στον Άθω».

 

Ο Πατριάρχης Κύριλλος «στην ουσία», λέει ο συνομιλητής μας, «ευλόγησε στρατιωτική επιχείρηση εναντίον ορθόδοξου χριστιανικού λαού, αναγορεύοντας την πολεμική βία σε θεολογική κατηγορία».

 

Το ρωσικό χρήμα και ο Άθως

 

Το μέγεθος της ρωσικής οικονομικής παρουσίας στο Άγιο Όρος αποτυπώθηκε ήδη από το 2018 σε ρεπορτάζ της Ρωσικής Υπηρεσίας του BBC. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, Ρώσοι επιχειρηματίες είχαν διαθέσει περίπου 200 εκατ. δολάρια σε αγιορείτικες μονές από το 2005.

 

Πρόσωπα που γνωρίζουν τον αγιορείτικο χώρο μιλούν ακόμη πιο καθαρά για την έκταση των ρωσικών δωρεών. «Δεν υπάρχει μοναστήρι που να μην έχει πάρει λεφτά από Ρώσους ολιγάρχες», λέει συνομιλητής μας. «Άλλα περισσότερο, άλλα λιγότερο, όλα έχουν χρηματοδοτηθεί κατά καιρούς από Ρώσους ολιγάρχες για συγκεκριμένα έργα, ως δωρεές».

 

Η ίδια πηγή στέκεται και στη Μονή Βατοπαιδίου, η οποία συχνά βρίσκεται στο κέντρο της συζήτησης για τις ρωσικές δωρεές. «Όλοι μιλάνε για τη Μονή Βατοπαιδίου. Πράγματι, δέχεται δωρεές από Ρώσους επιχειρηματίες. Αλλά δέχεται και από άλλους, Ρουμάνους, Αμερικανούς. Γι’ αυτό καθίσταται πάρα πολύ δύσκολο να διατυπωθεί απευθείας κατηγορία. Η μονή μπορεί να υποστηρίξει ότι έχει μια πανσπερμία δωρητών».

 

Σε ανεπίσημο επίπεδο, συνεχίζει η ίδια πηγή, γίνεται αντιληπτό ότι ορισμένες μονές διατηρούν ιδιαίτερες σχέσεις με δωρητές από τον κύκλο Ρώσων επιχειρηματιών και ολιγαρχών. «Το Ρωσικόν αυτονόητα. Όλα έχουν χρηματοδοτηθεί, και αυτά που παριστάνουν ότι είναι εναντίον. Δεν υπάρχει μοναστήρι στο οποίο να μην έχει γίνει έργο με ρωσικά χρήματα. Υπάρχουν όμως κάποιοι που παίρνουν περισσότερα, δηλαδή τους προτιμούν, και κάποιοι που παίρνουν λιγότερα». Κατά την ίδια περιγραφή, οι Ρώσοι δωρητές φέρονται να προτιμούν μονές όπως η Φιλοθέου, η Σιμωνόπετρα και η Μονή Βατοπαιδίου. Αντίστοιχα, Ουκρανοί ολιγάρχες φέρονται να έδιναν χρήματα στην Ξενοφώντος και στην Παντοκράτορος. Αναφορές υπάρχουν και για τη σερβική Μονή Χιλανδαρίου.

 

H επίσκεψη Πούτιν στον Άθω το 2016 εξέπεμψε σαφές πολιτικό μήνυμα: η ρωσική ηγεσία αντιλαμβάνεται τον Άθω ως στοιχείο της πολιτισμικής κληρονομιάς της, αξιοποιώντας τον θρησκευτικό συμβολισμό ως διπλωματικό εργαλείο.

 

Το μυστήριο των εμβασμάτων σε μοναχούς του Όρους και τα minibus των προσκυνητών

 

Στο μικροσκόπιο των ελληνικών αρχών είχε μπει από τις αρχές του 2022 και μια λιγότερο ορατή διαδρομή χρήματος προς το Άγιο Όρος. Εμβάσματα από το εξωτερικό εμφανίζονταν να ακολουθούν μια ασυνήθιστη πορεία. Δεν κατέληγαν σε λογαριασμούς μονών αλλά σε προσωπικούς λογαριασμούς μοναχών.

 

Η Αρχή για το Ξέπλυμα Μαύρου Χρήματος είχε εξετάσει τουλάχιστον είκοσι τέτοιες μεταφορές χρημάτων, οι οποίες κρίθηκαν ύποπτες. Το στοιχείο που προκάλεσε το ενδιαφέρον δεν ήταν μόνο η προέλευση των κεφαλαίων αλλά και η διαδρομή τους: μεγάλα ποσά, από τράπεζες ή εταιρείες μεταφοράς χρημάτων του εξωτερικού, προς ατομικούς λογαριασμούς μοναχών του Αγίου Όρους. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα ποσά έφταναν τις δεκάδες ή και τις εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ.

 

Σύμφωνα με ασφαλείς πληροφορίες, ιδιαίτερο ενδιαφέρον εξακολουθεί να συγκεντρώνει η Μονή Αγίου Παντελεήμονος. Όχι λόγω κάποιου γνωστού ευρήματος εις βάρος της, αλλά επειδή αποτελεί το ιστορικό κέντρο της ρωσικής μοναστικής παρουσίας στον Άθω. Σε τέτοιες περιπτώσεις, το κρίσιμο πρόβλημα είναι η ιχνηλάτηση της προέλευσης των χρημάτων. Μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις κυρώσεις, η συνεργασία με τις αντίστοιχες ρωσικές υπηρεσίες χρηματοοικονομικών πληροφοριών έχει ουσιαστικά παγώσει. Μπορεί, δηλαδή, να φαίνεται ο τελικός αποδέκτης, αλλά όχι πάντα ο πραγματικός αποστολέας, η αρχική πηγή των κεφαλαίων ή ο λόγος της μεταφοράς.

 

Στο ίδιο περιβάλλον μπαίνουν και οι δεσμεύσεις περιουσιακών στοιχείων λόγω διεθνών κυρώσεων. Αυτές δεν αφορούν γενικώς και αδιακρίτως Ρώσους υπηκόους ή επιχειρηματίες. Αφορούν φυσικά πρόσωπα και νομικές οντότητες που περιλαμβάνονται σε καταλόγους κυρώσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή του ΟΗΕ, επειδή θεωρείται ότι συνδέονται με το σύστημα εξουσίας της Μόσχας ή με την παραβίαση περιοριστικών μέτρων μετά την εισβολή στην Ουκρανία. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο κυρώσεων δυσκόλεψε και την τραπεζική είσοδο μεγάλων ρωσικών κεφαλαίων. Τα πιστωτικά ιδρύματα της Ε.Ε. δεν μπορούν, με ορισμένες εξαιρέσεις, να δέχονται καταθέσεις άνω των 100.000 ευρώ από Ρώσους υπηκόους ή φυσικά πρόσωπα που κατοικούν στη Ρωσία, καθώς και από νομικά πρόσωπα ή οντότητες εγκατεστημένες στη Ρωσία. Πρόκειται για περιορισμό που στόχευε ακριβώς στη δυσκολότερη μετακίνηση μεγάλων ρωσικών κεφαλαίων μέσα στο ευρωπαϊκό χρηματοπιστωτικό σύστημα.

 

Για κάποιους, όμως, ο δρόμος του χρήματος δεν αφήνει πάντα τραπεζικά ίχνη. Επιχειρηματίας με δραστηριότητα στον ευρύτερο βαλκανικό και ανατολικοευρωπαϊκό χώρο, ο οποίος γνωρίζει καλά πρόσωπα και διαδρομές στον ρωσικό χώρο, υποστηρίζει ότι «η μεταφορά μετρητών προς το Άγιο Όρος δεν μπορεί να αποκλειστεί. Όλοι ψάχνουν ή διερωτώνται ποιος είναι ο δρόμος του χρήματος προς το Όρος, ειδικά μετά τις κυρώσεις, αλλά και πριν από αυτές», λέει.

 

Κατά την εκτίμησή του, ένα από τα λιγότερο ελεγχόμενα σημεία είναι οι καθημερινές μετακινήσεις προσκυνητών. «Μικρά λεωφορεία κινούνται τακτικά στον άξονα Ελλάδας - Βουλγαρίας, περνώντας από τον Προμαχώνα, μεταφέροντας επισκέπτες προς το Άγιο Όρος ή από αυτό. Πρόκειται πλέον για εσωτερικό σύνορο της ζώνης Σένγκεν, όπου δεν υπάρχει η συστηματικότητα ελέγχων που συναντά κανείς στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να γίνει στοχευμένος έλεγχος. Σημαίνει όμως ότι, χωρίς συγκεκριμένη πληροφορία, η φυσική μεταφορά μετρητών είναι πολύ πιο δύσκολο να εντοπιστεί».

 

Ο ίδιος επιμένει ότι μικρά λεωφορεία προσκυνητών μπορεί να έχουν χρησιμοποιηθεί για τη μεταφορά μεγάλων ποσών σε μετρητά. «Τι πιο εύκολο από το να υπάρχουν δέκα ή είκοσι εκατομμύρια ευρώ μέσα σε μια τσάντα;» λέει. Η εικόνα ακούγεται κινηματογραφική και, πρακτικά, σε τέτοια ποσά δεν μιλάμε για μια απλή τσάντα αλλά για σημαντικό όγκο και βάρος. Ωστόσο, πηγές με εμπειρία σε ελεγκτικούς μηχανισμούς δεν το αντιμετωπίζουν ως εξωπραγματικό σενάριο. «Όλα είναι πιθανά», λένε. Δεν το επιβεβαιώνουν, δηλαδή, ως διαπιστωμένη πρακτική. Ταυτόχρονα, όμως, δεν το αποκλείουν ως πιθανή εκδοχή.

 

Η Μονή Φιλοθέου, η περίεργη ιστορία του ηγούμενου με το όπλο στιλό και η ΝΙΚΗ του Δ. Νατσιού

 

Από τις μονές του Αγίου Όρους για τις οποίες καταγράφονται αναφορές περί ειδικών διαύλων με ρωσικούς κύκλους είναι και η Μονή Φιλοθέου. Τον Αύγουστο του 2020 κυκλοφόρησε σε εκκλησιαστικές ιστοσελίδες η είδηση ότι ο ηγούμενος της μονής, γέροντας Νικόδημος, συνελήφθη στο αεροδρόμιο Ηρακλείου, επειδή κατά τον έλεγχο των αποσκευών του φέρεται να βρέθηκε όπλο τύπου στιλό και τρεις σφαίρες. Σύμφωνα με τα ίδια δημοσιεύματα, ο ίδιος φέρεται να υποστήριξε ότι το αντικείμενο ήταν δώρο Ρώσου φίλου του, ολιγάρχη που ζει στην Κρήτη.

 

Από το περιβάλλον του γέροντα έγινε τότε προσπάθεια διάψευσης. Υποστηρίχθηκε ότι όσα γράφονταν ήταν εικασίες, ότι η είδηση δεν ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα και ότι επρόκειτο για «δολοφονία προσωπικότητας» και «επίθεση κατά του μοναχισμού και του Αγίου Όρους», με προειδοποίηση για προσφυγή στη Δικαιοσύνη. Όταν ρωτήσαμε πρόσωπα που γνωρίζουν τα τεκταινόμενα, η απάντηση ήταν προσεκτική: «Δεν έχουμε δει τη δικογραφία».

 

Ο αδελφός του ηγούμενου της μονής Φιλοθέου, Εμμανουήλ Γκλάβας, ήταν υποψήφιος βουλευτής με τη ΝΙΚΗ του Δημήτρη Νατσιού στην Α΄ Θεσσαλονίκης. Η Μονή Φιλοθέου διέψευσε τότε οποιαδήποτε σχέση με το συγκεκριμένο κόμμα. Μάλιστα, μέσω των πληρεξούσιων δικηγόρων της, η Μονή Φιλοθέου υποστήριξε ότι το γεγονός πως ο αδελφός του καθηγουμένου ήταν υποψήφιος με το κόμμα δεν σημαίνει ότι η μονή ασχολείται με τις εκλογές ή στηρίζει τον συγκεκριμένο πολιτικό σχηματισμό. Διέψευσε επίσης τις αναφορές περί «ρόλου» της Μόσχας στα εσωτερικά της. Η σχετική συζήτηση για τη φιλορωσική στάση της μονής τροφοδοτήθηκε και από τις επισκέψεις του Μιχαήλ Μισούστιν, πρωθυπουργού της Ρωσίας, στο Άγιο Όρος. Το 2020, ο Ρώσος πρωθυπουργός επισκέφθηκε ιδιωτικά τον Άθω και φιλοξενήθηκε για δύο βραδιές στη Μονή Φιλοθέου.

 

Οι Ουκρανοί ολιγάρχες φέρονται να έδιναν χρήματα στην Ξενοφώντος και στην Παντοκράτορος 

 

Οι τηλεοπτικές και κινηματογραφικές παραγωγές του Βατοπαιδίου και ο ρωσικός παράγων

 

Ήταν Ιούνιος του 2013. Είχε περάσει περίπου ενάμισης χρόνος από τότε που η Μονή Βατοπαιδίου έβγαλε για πρώτη φορά στην ιστορία της εκτός Ελλάδας την Τιμία Ζώνη της Παναγίας, μεταφέροντάς τη στη Ρωσία.

 

Τότε ο καθηγούμενος της Μονής, Εφραίμ, υποδεχόμενος στο Βατοπαίδι τον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο, θύμιζε τη σημασία εκείνης της μεταφοράς. Η Αγία Ζώνη, έλεγε, παρέμεινε στη Ρωσία για 40 ημέρες και περιφέρθηκε σε 15 πόλεις. «Η προσέλευση των πιστών ήταν τόσο μεγάλη ώστε έκτοτε να χαρακτηριστεί ως η μεγαλύτερη ειρηνική συγκέντρωση λαού του 20ού και 21ου αιώνα παγκοσμίως».

 

Για συνομιλητές μας που γνωρίζουν τις αγιορείτικες ισορροπίες, η Ιερά Μονή Βατοπαιδίου είναι «μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση». Όπως λένε, «μέσω των επισκέψεων Ρώσων αξιωματούχων, θρησκευτικών ηγετών όπως ο Πατριάρχης Κύριλλος και επιχειρηματιών στο Βατοπαίδι, η μονή λειτουργούσε επί σειρά ετών ως βασικός σύνδεσμος επιρροής της Ρωσίας στον ορθόδοξο κόσμο».

 

Η εικόνα, όμως, δεν είναι μονοσήμαντη. Το Βατοπαίδι δεν υπήρξε σημείο αναφοράς μόνο για Ρώσους αξιωματούχους, ολιγάρχες και εκκλησιαστικούς παράγοντες. Τη Μονή έχει επισκεφθεί επανειλημμένα και ο τότε πρίγκιπας Κάρολος της Μεγάλης Βρετανίας, ο σημερινός βασιλιάς Κάρολος Γ΄, ο οποίος έχει συνδεθεί δημόσια με τον καθηγούμενο Εφραίμ και με την πνευματικότητα του Αγίου Όρους.

 

O Μιχαήλ Μισούστιν με τον Πούτιν.

 

«Παρά τους δεσμούς με τη Ρωσία, τα τελευταία χρόνια η Μονή έχει σταθεί στο πλευρό του Οικουμενικού Πατριαρχείου, τηρώντας συχνά αποστάσεις από τη σκληρή πολιτική γραμμή της Μόσχας και στηρίζοντας πνευματικά τις πληγείσες περιοχές της Ουκρανίας», λέει πρόσωπο με γνώση των εκκλησιαστικών συσχετισμών.

 

Άλλη πηγή δίνει διαφορετική ανάγνωση για την πορεία του Εφραίμ. Υποστηρίζει ότι ο καθηγούμενος του Βατοπαιδίου, ο οποίος αρχικά φέρεται να διατηρούσε στενές σχέσεις με το Φανάρι και να αντιμετώπιζε με επιφυλακτικότητα την ενίσχυση της ρωσικής εκκλησιαστικής παρουσίας στον Άθω, βρέθηκε σε ευάλωτη θέση μετά την υπόθεση Βατοπαιδίου. Σύμφωνα με αυτή την εκτίμηση, η ποινική και πολιτική πίεση που δέχθηκε τον έστρεψαν προς τη Μόσχα. Το Βατοπαίδι είναι ίσως το πιο εξωστρεφές παράδειγμα αγιορείτικης μονής. Διαθέτει ιστοσελίδα που ενημερώνεται διαρκώς, τα προϊόντα που παράγει διατίθενται μέσω ηλεκτρονικού καταστήματος, ενώ έχει χρηματοδοτήσει γνωστές τηλεοπτικές παραγωγές, κινηματογραφικές ταινίες, ντοκιμαντέρ και μουσικές εκδηλώσεις μέσα από το Ινστιτούτο «Άγιος Μάξιμος ο Γραικός», το οποίο έχει την ευθύνη αυτών των παραγωγών.

 

Ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός υπήρξε Βατοπαιδινός μοναχός και πέρασε στη ρωσική εκκλησιαστική ιστορία ως Maxim Grek. Ήταν ο λόγιος που, ύστερα από πρόσκληση του Βασιλείου Γ΄ της Μόσχας, έφθασε στη Ρωσία για να συμβάλει στη μετάφραση και διόρθωση ελληνικών εκκλησιαστικών βιβλίων για τη ρωσική Εκκλησία, αφήνοντας βαθύ αποτύπωμα στη ρωσική πνευματική ιστορία.

 

Με αυτή την έννοια, το ίδιο το όνομα του ινστιτούτου δεν είναι ουδέτερο. Παραπέμπει σε μια παλιά, ιστορική γέφυρα μεταξύ Άθω και Ρωσίας. Το ινστιτούτο, όπως το ίδιο αναφέρει, έχει ως «κύριο σκοπό την έρευνα, καταγραφή, διάσωση, διάδοση, προβολή και ανάδειξη του Παγκόσμιου Ορθοδόξου Πνευματικού και Πολιτιστικού Πλούτου και Αποθέματος».

 

Υπό τη σκέπη του λειτουργούν οι πλατφόρμες ενημέρωσης της Πεμπτουσίας, η Pemptousia TV και το Διεθνές Πρακτορείο Εκκλησιαστικών Ειδήσεων «Ορθοδοξία» / Orthodoxia News Agency. Παράλληλα, το ινστιτούτο έχει συνδεθεί με παραγωγές που δεν έμειναν σε στενό εκκλησιαστικό κύκλο. Ανάμεσά τους η ταινία «Ο Άνθρωπος του Θεού» για τον Άγιο Νεκτάριο, η τηλεοπτική σειρά και η ταινία «Άγιος Παΐσιος - Από τα Φάρασα στον Ουρανό», αλλά και παραγωγές για τον Άγιο Πορφύριο, τον Γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή, τη Χάλκη, την Ίμβρο και τον Άγιο Μάξιμο τον Γραικό.

 

Σύμφωνα με πληροφορίες, στα σκαριά βρίσκεται και νέα παραγωγή, «η οποία θα επιχειρεί να αναδείξει παραλληλισμούς μεταξύ της ορθοδοξίας και του κλασικού πολιτισμού της αρχαίας Ελλάδας».

 

Τη Μονή Βατοπαιδίου έχει επισκεφθεί επανειλημμένα και ο τότε πρίγκιπας Κάρολος της Μεγάλης Βρετανίας, ο σημερινός βασιλιάς Κάρολος Γ'.

 

Ο Ρώσος ολιγάρχης που ήθελε να διεισδύσει στα ελληνικά media

 

Η δημιουργία σφαιρών επιρροής, με διαύλους χρηματοδότησης και επηρεασμού κέντρων αποφάσεων, δεν είναι αποκλειστικό «προνόμιο» της Ρωσίας. Κάθε κράτος που διαθέτει ισχύ αναζητά τρόπους πρόσβασης: πολιτικούς, οικονομικούς, πολιτισμικούς. Στην περίπτωση της Ρωσίας, όμως, η διοχέτευση χρημάτων για πολιτική επιρροή απασχόλησε ιδιαίτερα τη Δύση μετά την εισβολή στην Ουκρανία.

 

Τον Σεπτέμβριο του 2022, αποχαρακτηρισμένα ευρήματα αμερικανικών υπηρεσιών, που έγιναν γνωστά μέσω του State Department, ανέφεραν ότι η Ρωσία είχε διοχετεύσει κρυφά πάνω από 300 εκατ. δολάρια από το 2014 σε κόμματα, πολιτικούς και αξιωματούχους σε περισσότερες από 24 χώρες. Η Ελλάδα δεν κατονομάστηκε στις δημόσιες αναφορές που ακολούθησαν. Η υπόθεση, όμως, ενίσχυσε και στην Ευρώπη τη συζήτηση για ρωσικές χρηματοδοτήσεις, άτυπα δίκτυα επιρροής και διαδρομές χρήματος που δεν περνούν πάντα από θεσμικά ορατές οδούς.

 

Νωρίτερα, τον Μάρτιο του 2022, το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης ανακοίνωσε κατηγορίες σε βάρος του John «Jack» Hanick, πρώην στελέχους του Fox News. Σύμφωνα με το κατηγορητήριο, ο Hanick εργάστηκε για λογαριασμό του Ρώσου ολιγάρχη Κονσταντίν Μαλοφέεφ, παρότι ο τελευταίος τελούσε υπό αμερικανικές κυρώσεις από το 2014. Ο Μαλοφέεφ είναι από τους ολιγάρχες που συνδέθηκαν «με ευρύτερες στρατηγικές ενίσχυσης ρωσικής επιρροής στον Άθω μέσω δωρεών», όπως είχαν προαναφέρει διαφορετικές πηγές.

 

Ο Μαλοφέεφ είχε μπει στη λίστα κυρώσεων επειδή, κατά τις αμερικανικές αρχές, υπήρξε μία από τις βασικές πηγές χρηματοδότησης Ρώσων που προωθούσαν τον αυτονομισμό στην Κριμαία. Του αποδιδόταν επίσης στήριξη προς τη λεγόμενη «Λαϊκή Δημοκρατία του Ντονέτσκ».

 

Η ρωσική κυβέρνηση είχε συγκροτήσει ειδικό μηχανισμό για την αποκατάσταση και διατήρηση της πολιτιστικής και πνευματικής κληρονομιάς της μονής Παντελεήμονος.

 

Το ελληνικό ενδιαφέρον βρίσκεται σε ένα συγκεκριμένο σημείο του κατηγορητηρίου. Ο Hanick, σύμφωνα με τις αμερικανικές αρχές, δεν εργάστηκε μόνο για τη δημιουργία ρωσικού τηλεοπτικού δικτύου. Ενεπλάκη και σε σχέδιο για τη δημιουργία και λειτουργία ελληνικού τηλεοπτικού δικτύου. Παράλληλα, συμμετείχε σε προσπάθεια εξαγοράς βουλγαρικού σταθμού.

 

Το 2015 και το 2016 ταξίδεψε πολλές φορές στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία. Ενημέρωνε απευθείας τον Μαλοφέεφ για την πορεία των κινήσεων. Σε email του Νοεμβρίου 2015, όπως αναφέρεται στο κατηγορητήριο, έγραφε ότι το ελληνικό τηλεοπτικό εγχείρημα θα ήταν «ευκαιρία να παρουσιαστεί αναλυτικά η ρωσική οπτική στην ελληνική τηλεόραση».

 

Η ελληνική πλευρά της υπόθεσης συνδέθηκε με τη Hellas Net. Πρόκειται για το επιχειρηματικό εγχείρημα δικτύωσης περιφερειακών σταθμών που δημιουργήθηκε το 2015, συμφερόντων του εφοπλιστή Γιάννη Καραγεώργη. Μετά τη δημοσιοποίηση της υπόθεσης Hanick, η Hellas Net είχε δημόσια αναφέρει ότι συνεργάστηκε με τον Αμερικανό τηλεοπτικό παραγωγό στην πρώτη φάση της λειτουργίας της, από τις 2 Φεβρουαρίου 2015 έως τις 29 Φεβρουαρίου 2016. Απέδωσε τη συνεργασία στην εμπειρία του στην αμερικανική τηλεοπτική αγορά και στην ανάγκη μεταφοράς τεχνογνωσίας για την οργάνωση και ανάπτυξη του δικτύου. Ανέφερε επίσης ότι η συνεργασία διακόπηκε λόγω αλλαγής προτεραιοτήτων και από τις δύο πλευρές. Και αρνήθηκε οποιαδήποτε άλλη σχέση, συνεργασία ή εμπλοκή της Hellas Net.

 

Ο Άθως και τα πολιτικά κόμματα

 

Αν η υπόθεση Hanick - Mαλοφέεφ έδειξε ότι υπήρξε ρωσικό ενδιαφέρον διείσδυσης στην ελληνική μιντιακή πραγματικότητα, το επόμενο ερώτημα μετακινείται αναγκαστικά στο πολιτικό επίπεδο. Το ερώτημα, λοιπόν, είναι γνωστό και δύσκολα μπορεί να απαντηθεί γιατί, όπως μας είπαν όλοι οι άνθρωποι με τους οποίους μιλήσαμε, «υπάρχουν ενδείξεις αλλά καμία απτή απόδειξη». Για τη σύνδεση φιλορωσικών αγιορείτικων κύκλων και πολιτικών κομμάτων, «πολλά λέγονται στο παρασκήνιο, αλλά δεν υπάρχουν αποδείξεις». Σε κάθε περίπτωση δεν υπάρχει μία απάντηση που να μπορεί να δοθεί με ευκολία. Πρόσωπο που γνωρίζει τις εκκλησιαστικές ισορροπίες επιμένει ότι χρειάζεται σαφής διάκριση μεταξύ της ιδεολογικής συγγένειας και της οργανωμένης επιρροής. «Το πνευματικό κύρος του Αγίου Όρους ασκεί βαθιά επίδραση στην ελληνική κοινωνία. Η μετατροπή όμως αυτής της σχέσης σε οργανωμένο δίκτυο πολιτικής επιρροής φιλορωσικής κατεύθυνσης, ιδίως μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, απαιτεί αποδείξεις πέραν της απλής ιδεολογικής συγγένειας. Υπάρχουν συντηρητικοί εκκλησιαστικοί κύκλοι στην Ελλάδα που μοιράζονται ιδεολογικά στοιχεία με τον ρωσικό εκκλησιαστικό συντηρητισμό. Αν αυτή η ιδεολογική συγγένεια μεταφράζεται σε οργανωμένες μορφές επιρροής, αυτό χρήζει εμπεριστατωμένης τεκμηρίωσης», λέει. Στον δημόσιο λόγο, υπαινιγμοί, υποψίες ή ισχυρισμοί περί ρωσικής υποστήριξης έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί για διαφορετικούς πολιτικούς χώρους και πρόσωπα: παλαιότερα για τον Κυριάκο Βελόπουλο, στη συνέχεια για τη ΝΙΚΗ του Δημήτρη Νατσιού και, πιο πρόσφατα, για την κίνηση της Μαρίας Καρυστιανού. Οι αναφορές αυτές δεν ισοδυναμούν με απόδειξη χρηματοδότησης ή οργανωμένης καθοδήγησης. Η Μ. Καρυστιανού έχει διαψεύσει κατηγορηματικά τα περί ρωσικής υποστήριξης και έχει δηλώσει ότι θα κινηθεί νομικά εναντίον όσων μίλησαν για «ρωσικό δάκτυλο».

 

Το Άγιο Όρος είναι αυτοδιοίκητο τμήμα του ελληνικού κράτους. Υπάγεται πνευματικά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και διοικητικά στην αρμοδιότητα του υπουργείου Εξωτερικών. Όσοι μονάζουν σε αυτό αποκτούν την ελληνική ιθαγένεια μόλις γίνουν δεκτοί ως δόκιμοι ή μοναχοί. Σήμερα εγκαταβιούν στις 20 αυτοδιοικούμενες ανεξάρτητες μονές 2.043 μοναχοί, εκ των οποίων 512 προέρχονται από άλλες χώρες.

 

Η διαδικασία ένταξης στη μοναστική ζωή έχει στάδια. Όσοι επιλέγουν τον μοναστικό βίο στον Άθω, πρέπει πρώτα να περάσουν μια δοκιμαστική περίοδο. Η περίοδος αυτή μπορεί να διαρκέσει από ένα έως και πέντε χρόνια, ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες κάθε μονής. Μαθαίνουμε ότι σε όσους φτάνουν στο Όρος για να μονάσουν γίνεται έλεγχος από τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες. Όταν πρόκειται για πρόσωπα που προέρχονται από άλλες χώρες, εξετάζεται και αν υπάρχουν εκκρεμή διεθνή εντάλματα σύλληψης ή άλλα κωλύματα.

 

Το ζήτημα, όμως, όπως το θέτουν συνομιλητές μας, δεν εξαντλείται στον τυπικό έλεγχο. «Αν κάποιος θέλει να στείλει άνθρωπο για ειδική αποστολή, δεν θα στείλει κάποιον που τον γνωρίζουν οι υπηρεσίες. Θα στείλει κάποιον που δεν κινεί υποψίες», λέει πρόσωπο που γνωρίζει τα τεκταινόμενα στον Άθω. «Θα έρθει, θα είναι συνεπής, ευσεβής, χαμηλών τόνων. Θα κερδίσει την εμπιστοσύνη».

 

Από εκεί και πέρα, λέει ο ίδιος, αρχίζει σιγά σιγά να ζητά εξόδους. Μια φορά για την Αθήνα. Μετά για τη Θεσσαλονίκη. Επιστρέφει κανονικά στο μοναστήρι, ξαναφεύγει, ξαναγυρίζει. «Δεν την κοπανάει. Πηγαινοέρχεται και κάνεις τις δουλειές που είναι να κάνει».

 

Υπάρχει συγκεκριμένο όριο στις εξόδους; «Ό,τι πει ο ηγούμενος. Αν του το επιτρέπει, μπορεί να μπαινοβγαίνει». Ρωτάμε τι μπορεί να ισχύσει αν κάποιος ζητά συστηματικά άδειες και μετακινήσεις εκτός Όρους. Η απάντηση είναι κοφτή: «Ο ηγούμενος μπορεί να το καταλάβει. Το θέμα είναι αν θέλει να το σταματήσει».

 

Λέγεται ότι ο διορισμός του Αλκιβιάδη Στεφανή στη θέση του Διοικητή Αγίου Όρους δεν πέρασε απαρατήρητος. Στρατηγός ε.α., επίτιμος αρχηγός ΓΕΣ και πρώην υπουργός Εθνικής Άμυνας, ο Στεφανής θεωρήθηκε από αρκετούς επιλογή που δεν αφορά μόνο την καθημερινή διοίκηση. Διαβάστηκε και ως τοποθέτηση ενός προσώπου με εμπειρία στη διαχείριση ευαίσθητων πεδίων, ικανού να κρατά ισορροπίες, να αντιλαμβάνεται εγκαίρως κινήσεις και να ενισχύει, με θεσμικό τρόπο, τα φίλτρα εποπτείας στον Άθω.

 

Ντίνα Καράτζιου