Το μεγάλο στοίχημα της αυστηρής τήρησης του νόμου και της διατήρησης του εθιμικού δικαίου ● Σε τεντωμένο σχοινί το νησί μετά και τις τελευταίες συλλήψεις για το ατύχημα με έξι εγκαυματίες
Το πρόσφατο ατύχημα με τους έξι εγκαυματίες στη Χίο επαναφέρει στο προσκήνιο ένα από τα πιο εντυπωσιακά και ταυτόχρονα αμφιλεγόμενα πασχαλινά έθιμα της Ελλάδας, που εκτυλίσσεται κάθε χρόνο, το βράδυ της Ανάστασης, στον Βροντάδο της Χίου: τον περίφημο ρουκετοπόλεμο.
Τη γνωστή «μάχη» ανάμεσα σε δύο ενορίες, τον Αγιο Μάρκο και την Παναγία Ερειθιανή, κατά την οποία χιλιάδες αυτοσχέδιες ρουκέτες εκτοξεύονται εκατέρωθεν, φωτίζοντας τον νυχτερινό ουρανό και δημιουργώντας ένα μοναδικό θέαμα, το οποίο ο θεατής βιώνει με όλες του τις αισθήσεις.
Πρότζεκτ
Το έθιμο αυτό με τη διεθνή φήμη, που συγκεντρώνει κάθε χρόνο πλήθος επισκεπτών από την Ελλάδα και το εξωτερικό, ακόμα και από τη μακρινή Ιαπωνία, λίγα χρόνια πριν, το 2023, έγινε και πρότζεκτ, χολιγουντιανών προδιαγραφών, με μια παραγωγή που προβλήθηκε στο σφαιρικό θέατρο «The Sphere» στο Λας Βέγκας σε ζωντανή σύνδεση.
Ωστόσο, πίσω από την εντυπωσιακή εικόνα, υπάρχει μια έντονη συζήτηση για την επικινδυνότητά του, τόσο για τους κατοίκους της περιοχής όσο και για τους συμμετέχοντες.
Συζήτηση που άναψε και φέτος μετά τις συλλήψεις που ακολούθησαν τους τραυματισμούς, με τους ίδιους τους ρουκετατζήδες να αφήνουν ανοιχτή την πιθανότητα της μη διεξαγωγής του, ζητώντας να ξεκαθαρίσει το θεσμικό πλαίσιο σε όσα τους αφορούν.
Ιστορικές ρίζες
Η προέλευση του ρουκετοπόλεμου χάνεται στα βάθη του χρόνου, με τις επικρατέστερες εκδοχές να τον τοποθετούν στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Σύμφωνα με μια εκδοχή, οι κάτοικοι του Βροντάδου χρησιμοποιούσαν κανόνια που εκτόξευαν βότσαλα στην απέναντι εκκλησιά για να γιορτάσουν την Ανάσταση. Οταν όμως οι Οθωμανοί απαγόρευσαν τη χρήση τους, υπό τον φόβο κάποιας εξέγερσης, οι ντόπιοι κατέφυγαν σε αυτοσχέδιες ρουκέτες ως εναλλακτική λύση. Μια άλλη εκδοχή συνδέει το έθιμο με τους ναυτικούς της περιοχής, οι οποίοι, επηρεασμένοι από πυροτεχνήματα που είχαν δει σε ξένα λιμάνια, στις αποσκευές τους έφεραν και την τεχνογνωσία στο νησί. Με την πάροδο των χρόνων, το έθιμο εξελίχθηκε σε μια οργανωμένη «αναμέτρηση» μεταξύ των δύο ενοριών, με κάθε πλευρά να προσπαθεί να πετύχει με όσο το δυνατόν περισσότερες «βολές» το καμπαναριό της αντίπαλης εκκλησίας.
Στα τέλη του 20ού αιώνα, ο ρουκετοπόλεμος γνώρισε περιόδους ακμής, αφού σταδιακά από υπόθεση δύο ενοριών έγινε υπόθεση παγχιακή. Αποτέλεσμα, η γιγάντωση του εθίμου, ειδικά στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1990, όταν λόγω της υπερπροβολής από τα ιδιωτικά τηλεοπτικά δίκτυα και στη συνέχεια από τα διεθνή πρακτορεία ειδήσεων, οι δύο με τρεις χιλιάδες ρουκέτες που κατασκεύαζαν τα γειτονόπουλα των δύο ενοριών και εκτόξευαν στην Ανάσταση, έγιναν πέντε, δέκα, είκοσι χιλιάδες και έφτασαν μια χρονιά στον απίστευτο αριθμό των 120.000 ρουκετών. Ρουκέτες πλέον ενισχυμένες, περισσότερο φωτεινές, αλλά και εν δυνάμει πιο επικίνδυνες, που εκτοξεύονταν ώρες πριν και ώρες μετά το χαρμόσυνο μήνυμα της καμπάνας. Κατασκευασμένες βεβαίως όχι πλέον από τα γειτονόπουλα των δύο ενοριών, αλλά από παιδιά που, γοητευμένα από το θέαμα και την τηλεοπτική προβολή των πρωταγωνιστών που απόλαυσαν τα δικά τους 15 λεπτά δημοσιότητας, έσπευσαν από κάθε γωνιά του νησιού να επανδρώσουν τα συνεργεία κατασκευής.
Κάπως έτσι το έθιμο γιγαντώθηκε και μαζί με την κτιριακή ανάπτυξη της περιοχής έφερε τις πρώτες ανησυχίες για την ασφάλεια των περιοίκων. Ή έστω μερίδας αυτών… Παρά τις απεγνωσμένες όμως διαμαρτυρίες, ακόμα και τις νομικές ενέργειες των λίγων κατοίκων γύρω από τις δυο εκκλησίες, που ζούσαν πλέον σε εμπόλεμη ζώνη κάθε Πάσχα, το έθιμο παραμένει ζωντανό ως αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτιστικής ταυτότητας της τοπικής κοινωνίας. Κυρίως χάρη στις προσπάθειες των κατά καιρούς δημάρχων, που φρόντισαν να διασκεδάσουν τους φόβους των περιοίκων, οχυρώνοντας τα σπίτια και τις εκκλησίες με συρματοπλέγματα και επισκευάζοντας τις ζημιές που κάθε χρόνο σημειώνονται στους εξωτερικούς τοίχους των σπιτιών που βρίσκονται εντός του πεδίου βολής.
Η εμπειρία του θεάματος
Για έναν επισκέπτη, ο ρουκετοπόλεμος αποτελεί μια ανεπανάληπτη εμπειρία. Χιλιάδες φωτεινές τροχιές διασχίζουν τον ουρανό, δημιουργώντας ένα σχεδόν σουρεαλιστικό σκηνικό, ενώ ο ήχος των εκτοξεύσεων, ακόμα και η μυρωδιά του μπαρουτιού, προσθέτει αδρεναλίνη, ειδικά για όσους έχουν το θάρρος να βρεθούν κοντά στα σημεία εκτόξευσης. Στους λεγόμενους ρουκετοσύρτες, που λειτουργούν σαν αυτοσχέδια συστοιχία πυραύλων, επιτρέποντας τη μαζική τους εκτόξευση, ενώ όταν συγχρονίζονται με την απέναντι πλευρά, οι διασταυρούμενες τροχιές δημιουργούν ένα σκηνικό ανεπανάληπτο.
Οι επισκέπτες συγκεντρώνονται σε ασφαλέστερα σημεία, όπως στους γύρω λόφους, για να απολαύσουν το θέαμα. Η τοπική οικονομία ενισχύεται σημαντικά, καθώς ξενοδοχεία, εστιατόρια και καταστήματα γεμίζουν από κόσμο που θέλει να ζήσει από κοντά το έθιμο.
Γεγονός που ίσως εξηγεί σε έναν βαθμό και την κάλυψη των εξόδων ενός τέτοιου εθίμου, αφού ο αριθμός των ρουκετών πρέπει να πολλαπλασιαστεί επί πέντε ευρώ σε κόστος υλικών, προκειμένου να προσεγγίσουμε τον συνολικό προϋπολογισμό. Οι ρουκετατζήδες βέβαια επιμένουν ότι τα έξοδα είναι δική τους αποκλειστική υπόθεση καθώς και μιας τοπικής κοινωνίας εύπορης στην πλειονότητά της, με το ναυτικό επάγγελμα να κυριαρχεί παραδοσιακά στους κόλπους της.
Το στοιχείο του ανταγωνισμού μεταξύ των δύο ενοριών προσδίδει επιπλέον ενδιαφέρον. Κάθε χρόνο, τα «συνεργεία» προετοιμάζονται μήνες πριν, κατασκευάζοντας χιλιάδες ρουκέτες και οργανώνοντας τη στρατηγική τους. Η «νίκη» κρίνεται συμβολικά από το ποια πλευρά θα πετύχει περισσότερες επιτυχείς βολές στο καμπαναριό της άλλης εκκλησίας.
Ανησυχίες των κατοίκων
Παρά τη γοητεία του θεάματος, ο ρουκετοπόλεμος συνοδεύεται από σοβαρούς κινδύνους. Οι ρουκέτες, αν και αυτοσχέδιες, μπορούν να προκαλέσουν ζημιές σε σπίτια, αυτοκίνητα και υποδομές. Σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν καταγραφεί πυρκαγιές σε δέντρα, σπασμένα παράθυρα και τραυματισμοί, ακόμα και πυρκαγιά σε σπίτι που προξένησε τεράστιες ζημιές. Με τον ιδιοκτήτη του πάντως να παραμένει θιασώτης του εθίμου. Σε ένα τραγικό περιστατικό πριν από περίπου 30 χρόνια, ένα 15χρονο παιδί έχασε τη ζωή του και άλλα πέντε τραυματίστηκαν όταν κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας, σε κάποιο χάλασμα, τα υλικά πήραν φωτιά εξαιτίας ενός τσιγάρου. Τότε, με αίτημα την ασφάλεια των παιδιών, ξεκίνησε μια συζήτηση νομιμοποίησης του εθίμου που, παρότι κράτησε χρόνια, κατέληξε άδοξα όταν όλοι συνειδητοποίησαν ότι ακόμα και αν δημιουργούνταν από το μηδέν ένα νόμιμο εργαστήριο κατασκευής πυροτεχνημάτων, πράγμα σχεδόν απίθανο λόγω αυστηρού νομοθετικού πλαισίου, ουδεμία περίπτωση νομιμοποίησης υπήρχε της στοχοποίησης δύο εκκλησιών με πλήθος κόσμου να παρίσταται στην αναστάσιμη λειτουργία.
Ετσι, έμειναν οι περίοικοι με τη συνδρομή του δήμου να συνεχίζουν να λαμβάνουν μέτρα προστασίας, καλύπτοντας τα σπίτια τους με μεταλλικά πλέγματα. Παράλληλα, κάποιοι επιλέγουν να εγκαταλείψουν προσωρινά τις κατοικίες τους το βράδυ της Ανάστασης. Πάντως τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει προσπάθειες να μειωθεί ο αριθμός των ρουκετών, μειώνοντας παράλληλα και τους κινδύνους. Οι τοπικές αρχές και οι ενορίες συνεργάζονται επιβάλλοντας και κανόνες για τη ρίψη. Παράλληλα ρυθμίζεται και η κυκλοφορία των οχημάτων ώστε να μη βρίσκονται αυτοκίνητα στην πορεία των ρουκετών.
Επιπλέον, οι ρουκετατζήδες καλούνται να ακολουθούν συγκεκριμένες προδιαγραφές στην κατασκευή των πυροτεχνημάτων. Παρά ταύτα και παρά τη μεγάλη μείωση του αριθμού των ρουκετών στο 1/10 του ρεκόρ, η πλήρης εξάλειψη των κινδύνων παραμένει δύσκολη, αφού οι ρουκέτες κατασκευάζονται βράδυ με αυτοσχέδια υλικά και εργαλεία, σε χώρους ακατάλληλους, χωρίς καμία προδιαγραφή ή μέριμνα πυρασφάλειας. Αποτέλεσμα ακόμα και ο παραμικρός σπινθήρας να αποτελεί αιτία ατυχημάτων ή και δυστυχημάτων. Σπινθήρας που είναι εύκολο να προκληθεί είτε από αμέλεια, είτε από ατύχημα.
Εδώ πρέπει να διευκρινίσουμε ότι η ρουκέτα αποτελείται από ένα χάρτινο σκληρό καλούπι, στο οποίο τοποθετείται ένα εκρηκτικό μείγμα μαύρης μπαρούτης με θειάφι και σκόνης από κάρβουνο φλοιού πεύκου, πολλές φορές και φωσφόρου. Το στοίχημα είναι το υλικό να πιεστεί όσο περισσότερο για καλύτερα αποτελέσματα. Η πίεση στο μείγμα ασκείται με ξύλινες ματσόλες που χτυπούν απευθείας μια χάλκινη τάπα, με μια τεχνική που περνάει από γενιά σε γενιά. Αλλά ο κίνδυνος παραγωγής σπινθήρα παραμονεύει αν δεν υπάρχουν η σχετική τεχνογνωσία και τα κατάλληλα εργαλεία. Κάτι που όπως όλα δείχνουν επιβεβαιώθηκε στο τελευταίο περιστατικό τραυματισμού έξι νέων ανθρώπων που συνέβη την προηγούμενη Κυριακή το βράδυ λίγο πριν από την έναρξη της Μεγάλης Εβδομάδας.
Αντιδράσεις και εύθραυστες ισορροπίες
Ο ρουκετοπόλεμος της Χίου αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένα παραδοσιακό έθιμο μπορεί να προκαλεί διαφορετικές αντιδράσεις στη σύγχρονη κοινωνία. Από τη μία πλευρά, είναι ένα ζωντανό κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς, που προσφέρει μοναδικές εμπειρίες και ενισχύει την τοπική ταυτότητα. Από την άλλη, εγείρει ζητήματα ασφάλειας και ποιότητας ζωής για τους κατοίκους που βιώνουν το δικό τους βράδυ των παθών τη νύχτα της Ανάστασης.
Η πρόκληση για το μέλλον, όσο δύσκολο και αν φαντάζει κάτι τέτοιο, είναι η εύρεση μιας ισορροπίας που θα επιτρέπει τη συνέχιση του εθίμου χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η ασφάλεια περιοίκων, κατασκευαστών και επισκεπτών. Αυτό απαιτεί συνεργασία, υπευθυνότητα και σεβασμό τόσο προς την παράδοση όσο και προς τις σύγχρονες επιταγές.
Διότι είναι ένα έθιμο που μαγεύει τους επισκέπτες, αλλά ταυτόχρονα δοκιμάζει τα όρια της ασφάλειας και της αντοχής των περιοίκων...
Η διατήρησή του στο μέλλον θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο θα μπορέσει να προσαρμοστεί στις σύγχρονες απαιτήσεις χωρίς να χάσει τον αυθεντικό του χαρακτήρα. Και εκεί είναι το μεγάλο στοίχημα.
Η στάση των Αρχών
Μάλλον αμήχανη θα χαρακτηρίζαμε τη στάση των Αρχών, αφού καλούνται να ισορροπήσουν μεταξύ της αυστηρής τήρησης του νόμου και του εθιμικού δικαίου. Κάθε χρόνο οι αστυνομικές αρχές φροντίζουν να υπενθυμίζουν την απαγόρευση κατασκευής και χρήσης πυροτεχνημάτων, ωστόσο το βράδυ της Ανάστασης συλλήψεις δεν νοούνται. Ειδικά σε ένα περιβάλλον που κυριολεκτικά μυρίζει μπαρούτι, η αυστηρή επιβολή του νόμου πιθανότατα θα έφερνε καταστροφικά αποτελέσματα, ίσως και θύματα.
Αντίστοιχα και το ανελέητο κυνήγι των συνεργείων κατασκευής θα έστελνε τους νεαρούς να φτιάχνουν τις ρουκέτες σε ακόμα πιο επισφαλείς συνθήκες. Ετσι εδώ και χρόνια, στην προ-πασχαλινή περίοδο περιορίζονται στη συλλογή κάποιων εκατοντάδων ρουκετών που εντοπίζονται σε χαλάσματα γύρω από τον Βροντάδο, με τους κατασκευαστές να παραμένουν άγνωστοι. Και τις κακές γλώσσες να λένε ότι οι ίδιοι οι ρουκετατζήδες τις παραδίδουν προκειμένου να μπορούν οι διωκτικές αρχές να ισχυριστούν ότι επιτελούν τον ρόλο τους.
Πόσο αξίζει μια ζωή μπροστά σε ένα έθιμο;
Πάσχα με αίμα, μπαρούτι και κρατική ανοχή
Κώστας Ζαφειρόπουλος
Η Ελλάδα έχει πάψει προ πολλού να θυμίζει ένα σοβαρό ευρωπαϊκό κράτος δικαίου σε μια σειρά ζητημάτων και η Μεγάλη Εβδομάδα δεν θα μπορούσε να λείπει από αυτήν την «κανονικότητα». Απλώς κάθε χρόνο τέτοιες μέρες η παραβίαση των νόμων βαφτίζεται «παράδοση» και ας θρηνούμε δεκάδες τραυματίες, ακρωτηριασμένους, ανθρώπους που χάνουν την όρασή τους, μαζί με αρκετούς νεκρούς στον βωμό της εικόνας του «αυθεντικού ελληνικού Πάσχα», όπου το θέαμα και η προσέλκυση τουριστών αξίζουν περισσότερο από την πρόληψη.
Σχεδόν κάθε χρόνο, παρακολουθούμε το ίδιο έργο σε διάφορες περιοχές κυρίως της ελληνικής επαρχίας. Η ουσία της πολιτικής αντιμετώπισης των επικίνδυνων πασχαλινών εθίμων στην Ελλάδα είναι απλή: η πολιτική ηγεσία προτιμά την εικόνα και την ανυποψίαστη αποδοχή της παράδοσης από την αποτελεσματική προστασία των πολιτών. Και όλα αυτά δικαιολογούνται με την αναφορά στην «πολιτιστική ταυτότητα» και την «τοπική αντίσταση» στην παρέμβαση του κράτους.
Την ίδια ώρα η Εκκλησία, το οργανικό περιβάλλον μέσα στο οποίο όλα αυτά συμβαίνουν, σπανίως συγκρούεται ανοιχτά με τα επικίνδυνα έθιμα και συχνά συνυπάρχει μαζί τους άλλοτε σιωπηρά, άλλοτε οργανικά. Τελικά πόσο αξίζει μια ανθρώπινη ζωή μπροστά σε ένα έθιμο;
Και αν η Χίος συνήθως τραβάει τα περισσότερα βλέμματα, δεν είναι το μόνο επικίνδυνο μέρος να βρίσκεσαι τις μέρες των γιορτών.
Καλαμάτα
■ Σαϊτοπόλεμος-Καλαμάτα
Κάθε Κυριακή του Πάσχα το βράδυ, η Καλαμάτα και η Μεσσήνη γεμίζουν με τρομακτικούς κρότους σαϊτών και με καπνούς πυρίτιδας. Τα μπουλούκια, που συχνά φοράνε και παραδοσιακές ενδυμασίες, προετοιμάζονται έναν χρόνο στα «ταμπούρια τους» για το πέταγμα της σαΐτας, εν γνώσει του δημοτικού συμβουλίου που τα χρηματοδοτεί (με 12.000 ευρώ), αλλά και της ΕΛ.ΑΣ. Ακόμα και μικρά παιδιά Δημοτικού συμμετέχουν στο έθιμο, που έχει περίπου 180 χρόνια ζωής. Το 2019, ένας εικονολήπτης, ο Κώστας Θεοδωρακάκης, έχασε τη ζωή του κατά τη διάρκεια του σαϊτοπόλεμου στην Καλαμάτα, όταν σαϊτικά πυροτεχνήματα πέφτουν «στην τύχη» στον κόσμο που παρακολουθεί το έθιμο στο κέντρο της πόλης. Μετά την τραγωδία, δεκάδες πολίτες ζήτησαν την απαγόρευση του εθίμου, με τις πολιτικές αρχές να επιμένουν στη «λαϊκή παράδοση» ως οικονομικό και πολιτιστικό θέαμα.
Αγρίνιο
■ Χαλκούνια-Αγρίνιο
Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, οι Αγρινιώτες άναβαν τα «χαλκούνια» κατά την περιφορά του Επιταφίου για να απομακρύνουν τους αλλόθρησκους φοβίζοντάς τους. Το έθιμο κρατάει από την Τουρκοκρατία αλλά τώρα τρομάζει τους ίδιους τους κατοίκους. Πρόκειται για αυτοσχέδιες εκρηκτικές κατασκευές που αποτελούνται από έναν μεγάλο κύλινδρο γεμάτο με ένα μείγμα μπαρουτιού και ένα φιτίλι στο άκρο. Στο παρελθόν ήταν ακόμα πιο επικίνδυνα και τα πιο «σκληρά» εκρηκτικά έχουν μειωθεί. Το 2019 καταγράφηκε παρ’ ολίγον ατύχημα, όταν αυτοσχέδια κατασκευή έσκασε στα χέρια συμμετέχοντος. Σημειώνεται ότι την ίδια χρονιά απορρίφθηκε η πρόταση να ενταχθούν τα «χαλκούνια» στο Εθνικό Ευρετήριο Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας λόγω επικινδυνότητας κατά την επιτέλεση του εθίμου, διότι δεν συνάδει με το πνεύμα του άρθρου 2, παρ. 1 της Σύμβασης για τη Διαφύλαξη της Αϋλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (UNESCO 2003).
Κέρκυρα
■ Μπότηδες-Κέρκυρα
Η Κέρκυρα διαφημίζει διεθνώς τους περίφημους «μπότηδες»: τεράστια πήλινα κανάτια που εκσφενδονίζονται από μπαλκόνια στο κέντρο της πόλης. Μέχρι και πολιτικοί πάνε και ρίχνουν τις στάμνες κάθε χρόνο, όπως έκανε ο Κασσελάκης το 2024 στην πλατεία Σπιανάδα κατά την πρώτη Ανάσταση. Την ίδια χρονιά έγινε το εξής απίστευτο: μια νεαρή γυναίκα τραυματίστηκε, ευτυχώς ελαφρά, από στάμνα που έσκασε στο κεφάλι της από τα χέρια αντιδημάρχου - σαν άλλη Γεωργία Βασιλειάδου! «Μπορεί να χρειάζεται και μια παρατηρητικότητα από αυτούς που ρίχνουν τις στάμνες. Είναι ασήμαντο, είναι από αυτά που συμβαίνουν, είναι συνηθισμένο με τόσες χιλιάδες κόσμο που έχουμε στην Κέρκυρα» είπε μετά ο δήμαρχος.
■ Τα τουφέκια της Σάμου
Οι ναυτικοί του Μαραθόκαμπου το 1821 τρόμαξαν τους Τούρκους με αυτοσχέδιες κανονιές. Στην περιοχή αυτή, την Κυριακή του Πάσχα διατηρείται το έθιμο των «Τουφεκιών», με τους μπουρλοτιέρηδες να ταρακουνάνε το νησί με μεθοδικές εκρήξεις και ομοβροντίες. Πρόκειται για μια μαζική χρήση μπαρουτιού, με εκατοντάδες συμμετέχοντες και χιλιάδες εκρήξεις κάθε χρόνο. Στις αρχές Απριλίου 2026 η ΕΛ.ΑΣ. εντόπισε και κατάσχεσε οβίδες με πυρίτιδα στον Μαραθόκαμπο, στο πλαίσιο ερευνών για παράνομη κατοχή, κατασκευή, χρήση, διακίνηση και εμπορία βεγγαλικών.
■ Οι δυναμίτες της Καλύμνου
Επί έναν χρόνο προετοιμάζονται αντίπαλες ομάδες για την ασταμάτητη ρίψη δυναμιτών (που ακούγονται μέχρι την Κω), σε ένα αμιγώς «αντρικό έθιμο» που κρατάει από την Τουρκοκρατία, όταν εθεωρείτο η εκτόνωση του λαού απέναντι στους καταπιεστικούς κοτζαμπάσηδες. Το 1980 πληροφορίες αναφέρουν ότι τέσσερις άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στην κεντρική πλατεία. Πέρσι ένας 15χρονος τραυματίστηκε σοβαρά από φωτοβολίδα στο δεξί χέρι του.
Το Πάσχα του 2025 καταγράφηκε ένα από τα πιο αιματηρά συμβάντα των τελευταίων ετών σε πανελλαδικό επίπεδο, με δέκα άτομα –ανάμεσά τους τρεις ανήλικοι– να νοσηλεύονται στο ΚΑΤ με ακρωτηριασμούς δακτύλων από κροτίδες, οι περισσότεροι μετά από πολύωρα χειρουργεία, όπως κατήγγειλε ο πρόεδρος της ΠΟΕΔΗΝ, Μιχάλης Γιαννάκος, μιλώντας για μια κατάσταση που «ξεφεύγει από κάθε έλεγχο». Αντίστοιχα περιστατικά καταγράφονται κάθε χρόνο και στην Κρήτη, όπως στο Λασίθι το 2023 με ακρωτηριασμό δακτύλων νεαρού άνδρα, ενώ το 2014 στα Μυριοκέφαλα Ρεθύμνου ένας 25χρονος έχασε τη ζωή του από μπαλοθιά μέσα σε πλήθος κατά την Ανάσταση, σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά που ανέδειξαν τη σκοτεινή πλευρά της «παράδοσης».
