Ο τάφος της Αμφίπολης είχε κατασκευαστεί για τη Ρωξάνη, κόρη του Δαρείου, σύζυγο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αλλά και τον δεκατριάχρονο γιο τους, διάδοχο του μακεδονικού θρόνου, Αλέξανδρο Δ΄, οι οποίοι δηλητηριάστηκαν κατ’ εντολή του Κασσάνδρου το 309 π.Χ., αφού «η περίπτωση ταφής του νόμιμου διαδόχου στις Αιγές μάλλον δεν ήταν θεμιτή, για λόγους φυλετικής καταγωγής. Ενας διάδοχος, μιγάς! Ελληνας μεν εκ πατρός, αλλά Πέρσης εκ μητρός, γεγονός που ενδεχομένως καλλιέργησε ρατσιστικές τάσεις μεταξύ κάποιων εταίρων».

Η χθεσινή ανακοίνωση των αρχαιολόγων Γιώργου Βελένη και Πολυξένης Αδάμ-Βελένη έφερε τα πάνω κάτω, καθώς είναι η πρώτη επίσημη δημόσια αμφισβήτηση όσων έχουν ειπωθεί –αλλά μηδέποτε δημοσιευτεί ή ανακοινωθεί επισήμως– για τον τάφο της Αμφίπολης, εύρημα που απασχολεί τη δημόσια συζήτηση και όχι μόνο στους αρχαιολογικούς κύκλους. Η ανακοίνωση προκάλεσε κραδασμούς ήδη κατά τη διάρκεια της πρώτης μέρας της 38ης Αρχαιολογικής Συνάντησης για τις ανασκαφές του έτους 2025 στη Μακεδονία και τη Θράκη που διεξάγεται στο Κέντρο Διάδοσης Ερευνητικών Αποτελεσμάτων (ΚΕΔΕΑ) του ΑΠΘ.

Δώδεκα χρόνια από την αποκάλυψη του μνημείου και αφού η ανασκαφέας Κατερίνα Περιστέρη δεν έχει προβεί σε καμία δημοσίευση, ο κ. Βελένης –ομότιμος καθηγητής Αρχαιολογίας– και η κ. Βελένη –πρώην γενική διευθύντρια Αρχαιοτήτων του ΥΠΠΟΑ– έγιναν τα πρόσωπα των ημερών με την –πολύ ενοχλητική– ανακοίνωσή τους η οποία έκανε θρύψαλα τις, μέχρι σήμερα σιωπηλές αλλά πανταχού παρούσες, αιτιάσεις για τάφο του Ηφαιστίωνα ή και… του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Σφοδρή αλλά άνευ ουσιαστικών επιχειρημάτων η διαμαρτυρία της γενικής διευθύντριας Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, Ολυμπίας Βικάτου, όπως και του Μιχάλη Λεφαντζή, προϊσταμένου του τμήματος μελετών αρχαίων μνημείων του ΥΠΠΟ.

(Αριστερά) Γιώργος Βελένης και Πολυξένη Αδάμ-Βελένη κατά την ανακοίνωσή τους, που ήδη προκάλεσε ενδοεπιστημονικούς τριγμούς στον χώρο της αρχαιολογίας

Η ανακοίνωση

Αναλύοντας όσα στοιχεία μέχρι σήμερα είναι γνωστά, δηλαδή α) την φράση «<π>αρέλαβον … Ἠφαιστίωνος» που για κάποιους συνιστά αναφορά στον πιο αγαπημένο φίλο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, β) το ψηφιδωτό της Περσεφόνης και τις Σφίγγες της εισόδου, το ζεύγος Βελένη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο Τύμβος Καστά είναι «ταφικό συγκρότημα, που φιλοξένησε δύο βασιλείς (Αλέξανδρο Δ΄ και Φίλιππο Ε΄) και δύο βασίλισσες (τη Ρωξάνη και την Πολυκράτεια, μητέρα του Περσέα, του τελευταίου Μακεδόνα βασιλέα)».

Δεχόμενοι ότι το μνημείο «συνιστά σύνθετο θέμα, εξαιτίας των αρχιτεκτονικών ιδιαιτεροτήτων και της αβέβαιης ταύτισης του προσώπου για το οποίο εκπονήθηκε ένα τόσο πανάκριβο έργο», σχολιάζουν την αναφορά στον Ηφαιστίωνα και, αναλύοντας τα γράμματα που χρησιμοποιούνται για τη φράση που είναι σκαλισμένη στο μνημείο, καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι στο ερώτημα «Ποιος είναι ο μνημονευόμενος Ηφαιστίων και πότε έζησε;», «τα παλαιογραφικά στοιχεία είναι απαγορευτικά για ένταξη της συγκεκριμένης επιγραφής σε ελληνιστικούς χρόνους».

Προχωρώντας δε αυτή την ανάλυση με λεπτομέρειες, καταλήγουν ότι «στη συγκεκριμένη περίπτωση, μάλλον πρόκειται για εργολάβο που ανέλαβε έργο απόσπασης μαρμάρων από τον αναλημματικό περίβολο», αφού «έτσι δικαιολογείται και η προχειρότητα της γραφής με την καταληκτική τζίφρα του γραφέα, ως επιβεβαιωτική υπογραφή». Τα ίδια, υποστηρίζουν, ισχύουν και για την περίπτωση «της συνένωσης των τριών εκείνων γραμμάτων, Αλφα-Νι-Ταυ, που συνδέθηκαν με τα αρχικά του ονόματος ΑΝΤ(ίγονος) και συσχετίστηκαν άστοχα με τον Αντίγονο τον Μονόφθαλμο, στρατηγό του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Πρόκειται για συμπίλημα ονόματος με τρία γράμματα σε μία σειρά, είδος που δεν απαντά σε κανένα μέρος του αρχαίου κόσμου πριν από τα τέλη του 1ου μ.Χ. αιώνα. Επομένως, τα επιγραφικά στοιχεία που έχουν προσκομιστεί για συσχετισμό του τάφου με τον Ηφαιστίωνα δεν έχουν καμία ισχύ».

Οι δύο αρχαιολόγοι συμπεραίνουν ότι οι οικοδομικές φάσεις του συγκροτήματος Καστά «μάλλον ανέρχονται σε τέσσερις και όχι σε δύο» με πρώτη ταφική χρήση να θεωρείται «ο κιβωτιόσχημος τάφος των πέντε ατόμων, που αποκαλύφθηκε στον τελευταίο θάλαμο, άποψη αδιαμφισβήτητη». Αφού αναλύουν την πρώτη εκείνη φάση, καταλήγουν ότι «ο προθάλαμος κατασκευάστηκε σε τρίτη οικοδομική φάση και σ’ αυτήν ανήκουν οι καρυάτιδες και το βοτσαλωτό δάπεδο με την αρπαγή της Περσεφόνης».

 

«Οι οικοδομικές φάσεις του συγκροτήματος Καστά “μάλλον ανέρχονται σε τέσσερις και όχι σε δύο”, με πρώτη ταφική χρήση να θεωρείται «ο κιβωτιόσχημος τάφος των πέντε ατόμων που αποκαλύφθηκε στον τελευταίο θάλαμο, άποψη αδιαμφισβήτητη»

Σημειώνουν πως «σε επόμενη οικοδομική φάση, τέταρτη στη σειρά, κατασκευάστηκε ο θάλαμος πίσω από τις αντικριστές Σφίγγες, μαζί με τη σκάλα και το κυκλικό ανάλημμα. Ολα μαζί αποτελούν ενιαίο σχεδιασμό από προικισμένο αρχιτέκτονα, όπως συνάγεται από την πρωτοτυπία της πρόσβασης» και εξ αυτού σχολιάζουν πως «προφανώς, ο τελευταίος χορηγός γνώριζε τους θαμμένους στον προϋπάρχοντα μακεδονικό τάφο, τον οποίο και σεβάστηκε αφήνοντάς τον αδιατάρακτο. Μάλλον θεώρησε τιμή του να ταφεί και ο ίδιος εκεί, κατασκευάζοντας δικό του νεκρικό θάλαμο εκτεινόμενο μετά τον προθάλαμο του προηγούμενου τάφου». Εκ τούτων συμπέραναν πως «όλες οι αναπαραστάσεις που έχουν γίνει μέχρι τώρα για το μνημείο χρήζουν επανσχεδιασμού».

Σχετικά με το επίμαχο θέμα της ταυτότητας των νεκρών στους οποίους αφιερώθηκε το μνημείο που φιλοξενεί ο λόφος Καστά, με την πιο συγκροτημένη μέχρι σήμερα αφήγηση, και αναλύοντας ότι «ένα από τα φλέγοντα ζητήματα αποτελεί η χρονική ένταξη του γλυπτού διακόσμου με τις καρυάτιδες και τις αντικριστές Σφίγγες» και, κυρίως, το βοτσαλωτό δάπεδο με την αρπαγή της Περσεφόνης και τον ψυχοπομπό Ερμή, το ζεύγος Βελένη τονίζει πως «υπομνηματίζει τα βασιλικά πρόσωπα που θάφτηκαν στον εκείθεν νεκρικό θάλαμο. Εκεί, όπου εντοπίστηκαν γραπτά ίχνη γυναικείας και ανδρικής μορφής, ισχυρή ένδειξη για απόδοση του νεκρικού εκείνου θαλάμου στη βασίλισσα Ρωξάνη και στον γιο της, Αλέξανδρο Δ΄, τον νόμιμο διάδοχο του μακεδονικού βασιλείου. Τον γιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου».

Διάδοχος

Οπως υποστηρίζουν, η δηλητηρίαση Ρωξάνης και Αλέξανδρου Δ’ «οδήγησε σε κοινό ενταφιασμό βασιλομήτορος και διαδόχου, στην πόλη όπου έζησαν τα τελευταία χρόνια της ζωής τους», αφού «η περίπτωση ταφής του νόμιμου διαδόχου στις Αιγές μάλλον δεν ήταν θεμιτή, για λόγους φυλετικής καταγωγής. Ενας διάδοχος, μιγάς!». Οπότε δεν αποκλείονται «ρατσιστικές τάσεις μεταξύ κάποιων εταίρων του Κάσσανδρου με κορυφαίο εκφραστή τον Γλαύκωνα, που ανέλαβε τη θανάτωση του νόμιμου διαδόχου και της μητέρας του». Μάλιστα, όπως τονίζουν, έτσι ερμηνεύεται «η απεικόνιση ψυχοπομπού Ερμή οδηγώντας το άρμα με την Περσεφόνη στον κάτω κόσμο. Ενας πανέμορφος θεός, με χαρακτηριστικά εφηβικής ηλικίας, που παρέπεμπε στον γιο του Μεγαλέξανδρου. Τείνουμε προς την άποψη ότι έχουμε δύο πορτραίτα, της Ρωξάνης ως Περσεφόνης και του γιου της σε θεοποιημένη μορφή».

Εάν όλα αυτά ισχύουν, τότε «το βοτσαλωτό δάπεδο της Περσεφόνης θα ήταν εύλογο να τοποθετηθεί μετά τον θάνατο του Κάσσανδρου, στην εποχή του οποίου δεν θα τολμούσαν μια τέτοια αφηγηματική απεικόνιση». Αρα «η όλη κατασκευή εκείνου του προθαλάμου θα μπορούσε να συσχετιστεί με έναν από τους βασιλείς της δυναστείας των Αντιγονιδών – και μάλλον τον Αντίγονο Γονατά. Της δυναστείας που καταγόταν από τον Αντίγονο τον Μονόφθαλμο, τον πλέον έμπιστο από τους στρατηγούς του Μεγαλέξανδρου, τον μεγαλύτερο εχθρό του Κάσσανδρου και υποστηρικτή του νόμιμου διαδόχου, χάριν του οποίου εμπλουτίστηκε ο τάφος στο έπακρο, όπως ταίριαζε στον γιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου».

Αιτιολόγηση

Επιπλέον οι δύο αρχαιολόγοι συσχετίζουν με τον Φίλιππο Ε΄ την «πολύχρωμη ζωφόρο με τους πολεμιστές, παράσταση που εξυμνεί στρατιωτικά κατορθώματα του Φιλίππου Ε΄ ενάντια στους Ρωμαίους». Αναφερόμενοι στο ζήτημα αιτιολόγησης σε ό,τι αφορά το αποσπασμένο κυκλικό τμήμα που υπάρχει στο κέντρο του βοτσαλωτού δαπέδου με την παράσταση της Περσεφόνης, λένε πως «υποδεικνύει ύπαρξη κυκλικού βωμού, που μάλλον τοποθετήθηκε μετά την ολοκλήρωση της τελευταίας οικοδομικής φάσης. Ο προορισμός του υποτιθέμενου βωμού σχετίζεται, κατά το πλέον πιθανό, με επόμενη ταφική χρήση από την οικογένεια των Αντιγονιδών, που είχε το έννομο δικαίωμα για ενταφιασμό κάποιου από τα μέλη της. Ισως μιας από τις συζύγους του Φιλίππου Ε΄, μάλλον της μητέρας του Περσέα, του τελευταίου Μακεδόνα βασιλέα, δηλαδή της Πολυκράτειας». Σε άλλη ανακοίνωσή του ο κ. Βελένης αμφισβήτησε ότι ο Λέων της Αμφίπολης ήταν τοποθετημένος στην κορυφή του λόφου Καστά, καθώς τα οικοδομικά κατάλοιπα στο σημείο παραπέμπουν σε φρυκτωρία.

Σύντομο ιστορικό

Θυμίζουμε ότι οι ανασκαφές για το μνημείο είχαν αρχίσει το 2012, όταν πλήθος δημοσιευμάτων που δεν διαψεύδονταν καλλιεργούσαν την προσδοκία εύρεσης του τάφου… του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Η κατάσταση οδηγήθηκε σε επικοινωνιακό και εθνικιστικό παροξυσμό, όταν το 2014 ο πρωθυπουργός Αντώνης Σαμαράς είχε επενδύσει την πολιτική του σωτηρία στο μνημείο.

Το είχε επισκεφθεί και φωτογραφηθεί σε αμέτρητες πόζες τον Αύγουστο του 2014, συνοδεία προσώπων που μέχρι σήμερα βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της πολιτικής ζωής του τόπου: τον σημερινό Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τότε υπουργό Πολιτισμού, Κώστα Τασούλα, και τη σημερινή υπουργό Πολιτισμού, τότε γ.γ. του υπουργείου, Λίνα Μενδώνη. Είναι ατελείωτα τα επεισόδια στην αρχαιολογική σαπουνόπερα που στήθηκε τότε.

Το θέμα έγραψε ακόμα δεκάδες σελίδες αντιπολιτευτικές στην τετραετή κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, με την κ. Μενδώνη να δηλώνει το 2017 πως η Αμφίπολη εγκαταλείφθηκε για να πληγεί το «success story» του Σαμαρά!!! Υστερα από έξι χρόνια κυβέρνησης της Ν.Δ., μπορεί εύκολα πια ο καθένας να κρίνει ποιος, πότε και τι εγκατέλειψε. Αρκεί η ανάγνωση ενός μόνο αποκαλυπτικού ρεπορτάζ της τελευταίας εξαετίας («Εφ.Συν.», 25.7.2022, «“Ελιωσε” από τις βροχοπτώσεις ο Τύμβος Καστά») για να συνεννοηθούμε.

Αντιδράσεις

Αναμένονταν περισσότερες ενστάσεις, αλλά ήταν μάλλον υποτονικές καθώς η κ. Βικάτου υποστήριξε απλώς ότι «πρέπει να υπάρχει υπομονή και σοβαρότητα» (αυτά δηλαδή που έλειψαν… το 2014!). Οπως είπε, «έκανα αναφορά το πρωί για όλα τα έργα που γίνονται στον Καστά και τα αποτελέσματα του έργου “Αμφίπολη” θα δώσουν σε ένα χρόνο απάντηση σε πολλά ζητήματα. Αλλά όταν δεν έχεις κάνει την ανασκαφή και δεν γνωρίζεις το υλικό, είναι αναπόφευκτο να δημιουργούνται θέματα και να λέμε μόνο υποθέσεις και εκ των υστέρων να βλέπουμε πόσο ανακριβείς είναι». Ο κ. Λεφαντζής από την πλευρά του καταλόγισε στους δύο αρχαιολόγους ότι δεν απευθύνθηκαν σε αυτόν για να τους δώσει στοιχεία τα οποία πήραν… από το διαδίκτυο και «αν και δεν έχω άποψη για τους νεκρούς, έχω άποψη για την τεκμηρίωση, μαζί μου δεν έχετε μιλήσει ποτέ» και «απορώ πώς έγινε δεκτό το αίτημά σας από το συνέδριο για την ανακοίνωση αυτή». Αμφισβήτησε δε την ανάλυση που προηγήθηκε για τις καρυάτιδες, τις Σφίγγες, αλλά και το λιοντάρι.

«Εχουν περάσει 12 χρόνια από την έναρξη των ανασκαφών και ο αρχαιολογικός νόμος μετά από 10 χρόνια ελευθερώνει τους πάντες», απάντησε η κ. Βελένη για το διαδικαστικό ζήτημα, σημειώνοντας πως «δεν πήραμε τίποτα από το διαδίκτυο, αναφερθήκαμε ήδη στα στοιχεία που μας έδωσε η κ. Μαλαμίδου, αλλά εσείς –και η κ. Περιστέρη– δεν έχετε δημοσιεύσει πλήρως το μνημείο και ίσως αυτά που είπαμε σήμερα αποτελέσουν προτροπή να μας δώσετε όλα τα στοιχεία αυτού του καταπληκτικού μνημείου».