Η φονική έκρηξη στη μονάδα παραγωγής και συσκευασίας ξιδιού στα Εξαμίλια Κορινθίας κόστισε τη ζωή σε έναν 67χρονο εργαζόμενο και προκάλεσε τον τραυματισμό ενός ακόμη ανθρώπου. Πέρα από την ανθρώπινη τραγωδία, το περιστατικό αναδεικνύει με τον πιο σκληρό τρόπο έναν κίνδυνο που συχνά υποτιμάται, καθώς οι θερμές εργασίες, όπως η ηλεκτροσυγκόλληση, μπορούν να μετατρέψουν μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου έναν φαινομενικά «αθώο» παραγωγικό χώρο σε πεδίο μεγάλης βιομηχανικής έκρηξης.
Γράφει ο Μιχάλης Χάλαρης
Σύμφωνα με τα ρεπορτάζ, στη δεξαμενή υπήρχαν περίπου 13.000–15.000 λίτρα μίγματος ξιδιού και αλκοόλης. Την ίδια ώρα φέρεται να εκτελούνταν εργασίες ηλεκτροσυγκόλλησης, ενώ διερευνάται και το ενδεχόμενο διαρροής από σωλήνωση προπανίου. Αναφέρεται επίσης εκτόξευση θραυσμάτων, ένα από τα οποία τραυμάτισε άνθρωπο σε γειτονική οικοδομή.
Τα στοιχεία αυτά συγκροτούν μια τεχνικά πιθανή ακολουθία συμβάντων. Δεν αποτελούν, όμως, ακόμη απόδειξη για τον ακριβή μηχανισμό της έκρηξης. Το τελικό συμπέρασμα θα πρέπει να προκύψει από την έρευνα της Δ.Α.Ε.Ε., τις εργαστηριακές αναλύσεις, τη μεταλλουργική εξέταση των θραυσμάτων, τον έλεγχο των σωληνώσεων και την ανασύνθεση των εργασιών που εκτελούνταν.
Δεν «εξερράγη απλώς το ξίδι»
Το κοινό ξίδι είναι κυρίως νερό και περιέχει συνήθως περίπου 5% οξικό οξύ. Υπό κανονικές συνθήκες δεν συμπεριφέρεται ως εύφλεκτο υγρό. Σε μια οξοποιία, όμως, δεν υπάρχουν μόνο φιάλες τελικού προϊόντος. Μπορεί να υπάρχουν οίνος, αιθυλική αλκοόλη γεωργικής προέλευσης, ενδιάμεσα αλκοολούχα μίγματα, δεξαμενές σε διαφορετικά στάδια οξικής ζύμωσης και δίκτυα LPG για την παραγωγή θερμότητας.
Κατά την οξοποίηση, τα οξικά βακτήρια μετατρέπουν την αιθανόλη σε οξικό οξύ παρουσία οξυγόνου. Επομένως, πριν ολοκληρωθεί η διεργασία, το υγρό μπορεί να περιέχει αξιοσημείωτη ποσότητα αιθανόλης.
Τα καθοριστικά στοιχεία δεν περιορίζονται στα συνολικά 13.000 ή 15.000 λίτρα του μίγματος και περιλαμβάνουν
- την πραγματική συγκέντρωση της αιθανόλης
- τη θερμοκρασία του υγρού
- τον ελεύθερο χώρο επάνω από το υγρό
- την ποσότητα αέρα που υπήρχε στη δεξαμενή
- την κατάσταση του εξαερισμού
- το εάν η δεξαμενή ήταν ανοικτή, κλειστή ή συνδεδεμένη με άλλες σωληνώσεις
Η καθαρή αιθανόλη έχει σημείο ανάφλεξης περίπου 13°C και σχηματίζει εύφλεκτο μίγμα με τον αέρα όταν η συγκέντρωση των ατμών της βρίσκεται περίπου μεταξύ 3,3% και 19% κατ’ όγκο. Οι ατμοί της είναι βαρύτεροι από τον αέρα και μπορούν να συγκεντρώνονται σε χαμηλά ή ανεπαρκώς αεριζόμενα σημεία.
Αυτό σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να αναφλεγούν και τα 15.000 λίτρα. Αρκεί ένα σχετικά μικρό τμήμα της αιθανόλης να εξατμιστεί και να δημιουργήσει, μέσα στη δεξαμενή ή στο κτίριο, νέφος ατμών σε αναφλέξιμη συγκέντρωση.
Μάλιστα, μια σχεδόν «άδεια» δεξαμενή μπορεί να είναι περισσότερο επικίνδυνη από μια γεμάτη, επειδή διαθέτει μεγαλύτερο χώρο όπου μπορούν να συνυπάρξουν εύφλεκτοι ατμοί και αέρας.
Ο πιθανότερος μηχανισμός αφορά την ανάφλεξη ατμών κατά τη θερμή εργασία
Η ηλεκτροσυγκόλληση δεν παράγει μόνο ορατούς σπινθήρες. Δημιουργεί ηλεκτρικό τόξο πολύ υψηλής θερμοκρασίας, πυρακτωμένα μεταλλικά σωματίδια, θερμή σκωρία και έντονη τοπική θέρμανση του μεταλλικού τοιχώματος.
Εάν στο εσωτερικό ή γύρω από τη δεξαμενή υπήρχε εύφλεκτο μίγμα αιθανόλης και αέρα, η ανάφλεξη θα μπορούσε να προκληθεί
- από σπινθήρα που πέρασε μέσω ανοίγματος ή εξαερισμού
- από πυρακτωμένο μεταλλικό σωματίδιο
- από τοπική υπερθέρμανση του τοιχώματος
- από ηλεκτρικό σφάλμα
- από ανάφλεξη εξωτερικού νέφους που μεταδόθηκε προς το εσωτερικό
Η καύση ενός προαναμεμιγμένου νέφους ατμών και αέρα εξελίσσεται εξαιρετικά γρήγορα. Πρόκειται συνήθως για αποφλόγωση, δηλαδή ταχεία διάδοση της φλόγας με ταυτόχρονη αύξηση της πίεσης, και όχι απαραίτητα για «έκρηξη υψηλής εκρηκτικής ύλης».
Μια δεξαμενή ατμοσφαιρικής αποθήκευσης δεν είναι κατασκευασμένη για να αντέχει σημαντική εσωτερική υπερπίεση. Ακόμη και σχετικά περιορισμένη αύξηση της πίεσης μπορεί να προκαλέσει απότομη αστοχία της οροφής ή των τοιχωμάτων. Τμήματα της δεξαμενής, λαμαρίνες και δομικά υλικά μετατρέπονται τότε σε επικίνδυνα βλήματα.
Η εκτόξευση θραυσμάτων έξω από τα όρια της μονάδας είναι συμβατή με βίαιη ρήξη δεξαμενής ή κτιριακού κελύφους. Δεν αποδεικνύει, από μόνη της, ποιο καύσιμο προκάλεσε την έκρηξη.
Ο κίνδυνος αυτός είναι διεθνώς τεκμηριωμένος. Το U.S. Chemical Safety Board έχει καταγράψει περισσότερους από 60 θανάτους από πυρκαγιές και εκρήξεις κατά την εκτέλεση θερμών εργασιών επάνω ή κοντά σε δεξαμενές. Σε αρκετές περιπτώσεις, η θερμότητα ή οι σπινθήρες της συγκόλλησης ανέφλεξαν ατμούς στο εσωτερικό δεξαμενής που θεωρούνταν ασφαλής ή κενή.
Το δεύτερο πιθανό σενάριο αφορά διαρροή προπανίου
Το ρεπορτάζ αναφέρει ότι εξετάζεται ενδεχόμενη διαρροή από σωλήνωση που μετέφερε προπάνιο. Το προπάνιο αποθηκεύεται υπό πίεση σε υγρή μορφή και, όταν διαρρεύσει, εξατμίζεται γρήγορα. Το αέριο μπορεί να εξαπλωθεί κοντά στο έδαφος και να συγκεντρωθεί σε κοιλότητες, φρεάτια ή κλειστούς χώρους.
Εάν υπήρχε διαρροή, η ηλεκτροσυγκόλληση θα μπορούσε να αποτελέσει άμεση πηγή ανάφλεξης. Σε αυτή την περίπτωση είναι δυνατά δύο βασικά φαινόμενα.
- Flash fire. Η φλόγα διατρέχει γρήγορα το εύφλεκτο νέφος, χωρίς απαραίτητα να δημιουργήσει πολύ ισχυρό ωστικό κύμα.
- Έκρηξη νέφους ατμών ή αερίου. Εάν το νέφος βρισκόταν μέσα σε κλειστό ή ιδιαίτερα συμφορημένο χώρο, η ταχεία καύση θα μπορούσε να παράγει σημαντική υπερπίεση, να καταστρέψει το κτίριο και να προκαλέσει δευτερογενείς ρήξεις δεξαμενών.
Η διαρροή από σωλήνωση προπανίου δεν σημαίνει αυτομάτως BLEVE. Το BLEVE είναι ειδικό φαινόμενο που προϋποθέτει καταστροφική ρήξη δοχείου υπό πίεση, το οποίο περιέχει θερμαινόμενο υγροποιημένο αέριο. Τότε μπορεί να δημιουργηθεί μεγάλη πύρινη σφαίρα, με έντονη θερμική ακτινοβολία, ωστικό κύμα και εκτόξευση τμημάτων του δοχείου.
Με βάση την αναφερόμενη χρονική ακολουθία —πρώτα έκρηξη και αμέσως μετά γενικευμένη πυρκαγιά— ένα κλασικό BLEVE από παρατεταμένη έκθεση δεξαμενής LPG σε φωτιά δεν είναι η μοναδική ούτε αναγκαστικά η πιθανότερη αρχική εξήγηση. Θα μπορούσε, όμως, να έχει υπάρξει διαρροή προπανίου και ανάφλεξη του νέφους ή ένα σύνθετο, αλυσιδωτό συμβάν.
Το τρίτο και πιο σύνθετο σενάριο αφορά μια αλυσιδωτή εξέλιξη
Σε ένα βιομηχανικό ατύχημα σπάνια δρα μόνο ένας παράγοντας. Μια πιθανή ακολουθία θα μπορούσε να περιλαμβάνει διαδοχικά
1. διαρροή αιθανόλης ή προπανίου
2. συγκέντρωση εύφλεκτων ατμών
3. ανάφλεξη από ηλεκτροσυγκόλληση
4. έκρηξη νέφους ή εσωτερική αποφλόγωση στη δεξαμενή
5. βίαιη ρήξη δεξαμενής και εκτόξευση θραυσμάτων
6. διασπορά φλεγόμενου υγρού
7. επέκταση της φωτιάς σε υλικά συσκευασίας, σωληνώσεις και γειτονικό εξοπλισμό
8. δευτερογενείς εκρήξεις
Η εμφάνιση ενός «μανιταριού φωτιάς» στο βίντεο δεν αποδεικνύει από μόνη της BLEVE, ούτε προσδιορίζει το καύσιμο. Ένας έντονος όγκος θερμών αερίων ανυψώνεται γρήγορα λόγω άνωσης, παρασύρει αέρα και μπορεί να σχηματίσει χαρακτηριστικό διογκωμένο νέφος. Παρόμοια μορφή μπορεί να δημιουργηθεί από διαφορετικούς τύπους ταχείας καύσης.
Το ίδιο ισχύει και για το χρώμα. Η σχετικά καθαρή αιθανόλη μπορεί να καίγεται με ασθενή κυανή ή σχεδόν αόρατη φλόγα. Σε μεγάλη βιομηχανική πυρκαγιά, όμως, η καύση πλαστικών δεξαμενών, μονώσεων, παλετών, ετικετών και άλλων υλικών παράγει κίτρινες–πορτοκαλί φλόγες και μαύρο καπνό. Συνεπώς, η εικόνα του βίντεο είναι χρήσιμη για τη χρονική ανασύνθεση, αλλά όχι αρκετή για χημική ταυτοποίηση του καυσίμου.
Μέχρι πού μπορεί να φτάσει μια τέτοια έκρηξη;
Ο ήχος μιας έκρηξης μπορεί να ακουστεί σε πολλά χιλιόμετρα χωρίς να σημαίνει ότι σε όλη αυτή την απόσταση αναπτύχθηκε επικίνδυνη υπερπίεση. Οι πραγματικές ζώνες επιπτώσεων εξαρτώνται από
- την ποσότητα της αιθανόλης ή του προπανίου που συμμετείχε
- τον βαθμό εγκλωβισμού του εύφλεκτου νέφους
- το μέγεθος και τη διάρκεια της διαρροής
- τη γεωμετρία και τη συμφόρηση του χώρου
- τις επικρατούσες καιρικές συνθήκες
Για τη θερμική ακτινοβολία, το λογισμικό ALOHA χρησιμοποιεί τις ακόλουθες ενδεικτικές στάθμες.
- 10 kW/m² Δυνητικά θανατηφόρα έκθεση μέσα σε περίπου 60 δευτερόλεπτα
- 5 kW/m² Δυνατότητα πρόκλησης εγκαυμάτων δεύτερου βαθμού
- 2 kW/m² Πρόκληση πόνου σε απροστάτευτο άνθρωπο
Για το ωστικό κύμα χρησιμοποιούνται συχνά οι ακόλουθες στάθμες.
- 1 psi ή 6,9 kPa Θραύση υαλοπινάκων και ελαφρές κτιριακές ζημιές
- 3,5 psi ή 24 kPa Πιθανότητα σοβαρών τραυματισμών και σημαντικών ζημιών
- 8 psi ή 55 kPa Βαριά καταστροφή κτιρίων
Τα θραύσματα μπορεί να ταξιδέψουν περισσότερο από τη ζώνη της σοβαρής θερμικής ακτινοβολίας ή του ωστικού κύματος και η πορεία τους είναι πολύ δύσκολο να προβλεφθεί. Για τον λόγο αυτό, ο οδηγός ERG 2024 συνιστά, όταν δεξαμενή αιθανόλης εμπλέκεται σε πυρκαγιά, αρχική απομόνωση και εξέταση εκκένωσης σε ακτίνα 800 μέτρων. Πρόκειται για επιχειρησιακό μέτρο προφύλαξης και όχι για υπολογισμένη ακτίνα βέβαιης καταστροφής.
Τι πρέπει να απαντήσει η έρευνα
Για να προσδιοριστεί ο πραγματικός μηχανισμός απαιτούνται
- χημική ανάλυση του περιεχομένου της δεξαμενής και προσδιορισμός της αιθανόλης
- εξέταση του σημείου έναρξης και της κατεύθυνσης διάδοσης της φλόγας
- έλεγχος της σωλήνωσης προπανίου, των βαλβίδων, των ρυθμιστών και των συνδέσεων
- εξέταση του τρόπου αστοχίας της δεξαμενής και της διασποράς των θραυσμάτων
- έλεγχος του εξαερισμού και των διατάξεων ανακούφισης
- εξέταση της άδειας θερμής εργασίας και της σχετικής εκτίμησης κινδύνου
- διαπίστωση εάν είχε προηγηθεί απομόνωση, εκκένωση, καθαρισμός, εξαερισμός ή αδρανοποίηση
- έλεγχος για μετρήσεις οξυγόνου και ποσοστού του κατώτερου ορίου εκρηκτικότητας
- έλεγχος της βαθμονόμησης των ανιχνευτών αερίων
- εξέταση του οπτικού υλικού και των μαρτυριών με ακριβή χρονικό συγχρονισμό
Η κρίσιμη διάσταση της ATEX
Παράλληλα, η θεσμική διάσταση της διερεύνησης είναι απολύτως κρίσιμη. Όλα τα παραπάνω προβλέπονται στο Π.Δ. 42/2003, με το οποίο ενσωματώθηκε στην ελληνική νομοθεσία η Οδηγία 1999/92/ΕΚ για την προστασία των εργαζομένων από κινδύνους που οφείλονται σε εκρηκτικές ατμόσφαιρες, γνωστή ως Οδηγία ATEX.
Τα κρίσιμα ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν είναι συγκεκριμένα.
- Είχε η εγκατάσταση επικαιροποιημένο Έγγραφο Προστασίας από Εκρήξεις, γνωστό και ως Μελέτη ATEX;
- Είχαν αξιολογηθεί ο κίνδυνος δημιουργίας εκρηκτικής ατμόσφαιρας από την αλκοόλη και το προπάνιο, η πιθανότητα παρουσίας πηγών ανάφλεξης και οι ενδεχόμενες επιπτώσεις μιας έκρηξης;
- Είχαν καταταχθεί οι επικίνδυνοι χώροι στις προβλεπόμενες ζώνες ATEX;
- Χρησιμοποιούνταν κατάλληλος και πιστοποιημένος εξοπλισμός για τις συγκεκριμένες ζώνες;
- Είχαν απομονωθεί με ασφαλή τρόπο τα δίκτυα αιθανόλης και LPG;
- Υπήρχε ειδική άδεια για την εκτέλεση της θερμής εργασίας;
- Πραγματοποιούνταν συνεχής επιτήρηση και μέτρηση της ατμόσφαιρας;
- Είχαν ληφθεί και εφαρμοστεί στην πράξη όλα τα προβλεπόμενα από τη νομοθεσία τεχνικά και οργανωτικά μέτρα;
Τα ερωτήματα αυτά δεν προδικάζουν ευθύνες, αλλά αποτελούν αναγκαίο τμήμα μιας πλήρους τεχνικής και θεσμικής διερεύνησης.
Μια πρόσφατη πιστοποίηση πυροπροστασίας, ακόμη και αν επιβεβαιωθεί, δεν υποκαθιστά την ειδική εκτίμηση κινδύνου για μια μεταγενέστερη εργασία συντήρησης. Η ύπαρξη πυροσβεστήρων, πυροσβεστικών φωλιών ή πιστοποιητικού δεν καθιστά αυτομάτως ασφαλή την ηλεκτροσυγκόλληση δίπλα σε εύφλεκτα υλικά.
Η θερμή εργασία απαιτεί ξεχωριστή άδεια, απομόνωση της εγκατάστασης και τεκμηριωμένη επιβεβαίωση ασφαλούς ατμόσφαιρας.
Dos – Τι πρέπει να γίνεται
- Να εξετάζεται πρώτα εάν η εργασία μπορεί να πραγματοποιηθεί με «ψυχρή» μέθοδο ή σε απομακρυσμένο, ειδικά διαμορφωμένο χώρο.
- Να εκδίδεται γραπτή άδεια θερμής εργασίας για κάθε συγκεκριμένη εργασία, θέση και χρονικό διάστημα.
- Να διακόπτεται η παραγωγική διαδικασία στην επηρεαζόμενη περιοχή.
- Να εφαρμόζεται πλήρης απομόνωση ενέργειας και υλικών με διαδικασία Lockout/Tagout.
- Να απομονώνονται ή να αποσυνδέονται φυσικά οι σωληνώσεις αιθανόλης, LPG και άλλων εύφλεκτων ουσιών.
- Να εκκενώνεται, να καθαρίζεται και να αερίζεται αποτελεσματικά η δεξαμενή.
- Να εξετάζεται η ασφαλής αδρανοποίηση από εξειδικευμένο προσωπικό, όπου αυτή είναι τεχνικά κατάλληλη.
- Να γίνονται μετρήσεις οξυγόνου, εύφλεκτων ατμών και τοξικών ουσιών σε διαφορετικά ύψη και σημεία.
- Να συνεχίζεται η παρακολούθηση της ατμόσφαιρας καθ’ όλη τη διάρκεια της εργασίας και όχι μόνο πριν από την έναρξη.
- Να χρησιμοποιούνται βαθμονομημένοι ανιχνευτές και κατάλληλος εξοπλισμός ATEX.
- Να ορίζεται επιτηρητής πυρασφάλειας χωρίς άλλα παράλληλα καθήκοντα.
- Να απομακρύνονται όλα τα καύσιμα και εύφλεκτα υλικά και να προστατεύονται τα ανοίγματα από σπινθήρες και θερμή σκωρία.
- Να υπάρχουν άμεσα διαθέσιμα κατάλληλα μέσα πυρόσβεσης και σαφές σχέδιο διακοπής της εργασίας.
- Να διατηρείται ζώνη αποκλεισμού και να απομακρύνεται το μη απαραίτητο προσωπικό.
- Να πραγματοποιείται επιτήρηση και μετά την ολοκλήρωση της συγκόλλησης για τυχόν λανθάνουσα ανάφλεξη.
- Να ενημερώνονται πλήρως οι εξωτερικοί εργολάβοι για τις ουσίες, τις σωληνώσεις και τους ειδικούς κινδύνους της εγκατάστασης.
Don’ts – Τι δεν πρέπει να γίνεται
- Δεν εκτελούμε ηλεκτροσυγκόλληση επάνω ή δίπλα σε δεξαμενή επειδή «περιέχει μόνο ξίδι».
- Δεν θεωρούμε ασφαλή μια δεξαμενή επειδή είναι κενή.
- Δεν βασιζόμαστε στην όσφρηση για να αποκλείσουμε την παρουσία αιθανόλης ή LPG.
- Δεν πραγματοποιούμε θερμή εργασία χωρίς γραπτή άδεια και ειδική εκτίμηση κινδύνου.
- Δεν αρκούμαστε σε μία μόνο μέτρηση αερίων πριν από την έναρξη.
- Δεν εργαζόμαστε σε δεξαμενή που παραμένει συνδεδεμένη με ενεργές σωληνώσεις εύφλεκτων υλικών.
- Δεν θεωρούμε ότι το κλείσιμο μιας βάνας ισοδυναμεί πάντοτε με ασφαλή φυσική απομόνωση.
- Δεν χρησιμοποιούμε οξυγόνο για αερισμό ή «καθαρισμό» δεξαμενής.
- Δεν επιτρέπουμε ταυτόχρονη παραγωγή, μεταγγίσεις ή τροφοδοσία LPG στην περιοχή της θερμής εργασίας.
- Δεν αγνοούμε μεταβολή των συνθηκών, οσμή αερίου, ασυνήθιστο ήχο, αύξηση ένδειξης LEL ή διακοπή του αερισμού.
- Δεν επιτρέπουμε σε εργαζόμενο να πραγματοποιεί μόνος του εργασία υψηλού κινδύνου.
- Δεν πλησιάζουμε δεξαμενή που θερμαίνεται, παραμορφώνεται, αποχρωματίζεται ή παρουσιάζει έντονο ήχο από βαλβίδα ανακούφισης.
- Δεν προσεγγίζουμε μια βιομηχανική πυρκαγιά για φωτογράφιση ή βιντεοσκόπηση, καθώς το ωστικό κύμα και τα θραύσματα μπορεί να φτάσουν πολύ πέρα από τις ορατές φλόγες.
Η βασική αρχή της πρόληψης
Δεν συγκολλούμε ποτέ εκεί όπου δεν έχει αποδειχθεί, με μετρήσεις και τεχνική απομόνωση, ότι δεν μπορεί να υπάρχει εύφλεκτη ατμόσφαιρα.
Στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις, η πρόληψη δεν είναι μια υπογραφή σε ένα έντυπο. Είναι μια διαρκής, τεκμηριωμένη και ελεγχόμενη διαδικασία που πρέπει να προηγείται κάθε εργασίας και να προστατεύει πραγματικά την ανθρώπινη ζωή.
Η τεχνική προσέγγιση βασίζεται αποκλειστικά στα μέχρι στιγμής δημοσιευμένα στοιχεία και δεν προδικάζει τα συμπεράσματα της επίσημης έρευνας.
Πηγή: linkedin.com
