Για τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά, που «ξανάσμιξε» με τον Νίκο Πουλαντζά

–Καλώς τον! Σε περίμενα.

– Είσαι από τους σημαντικότερους μαρξιστές διεθνώς και λες πως με περίμενες;

– Κι εσένα και την υπεραξία σου. Θα σε έβρισκα σε όποιον κόσμο. Ακόμα και στον «άλλο», που δεν υπάρχει. Αν και προσπαθήσαμε να τον δημιουργήσουμε.

– Καλώς σε βρήκα, λοιπόν. Μου έλειψες. Ελειψες.

– Λείπουμε στους ίδιους νεκρούς που λείπαμε και ζωντανοί – έτσι πάει. Για μας το διανοητικό κεφάλαιο δεν αυξάνεται μετά θάνατον. Δεν είδες; Ακουσες κουβέντα από τον Μητσοτάκη για τον θάνατό σου;

– Οχι κουβέντα, μήτε μύξα δεν έβγαλε.

– Είναι όμως κάπως ασύμβατο. Εχει σπουδάσει κοινωνικές επιστήμες στο Χάρβαρντ. Θα περίμενε κανείς να γνωρίζει τουλάχιστον έναν σοβαρό κοινωνιολόγο.

– Μάλλον διδάχτηκε κοινωνία δίχως κοινωνιολόγους. Και χωρίς κοινωνία καν μη σου πω. Πώς έχουμε στην Ελλάδα νοσοκομεία δίχως γιατρούς, σχολεία χωρίς καθηγητές, ζωή δίχως καύλα; Αυτό.

– Ή κυβέρνηση χωρίς ευθύνη.

– Αυτό διδάσκεται στο μεταπτυχιακό.

[Οι δυο τους κάθονται και πάλι απέναντι, όπως στο Παρίσι. Ο Νίκος και ο Κωνσταντίνος. Παράθυρα δεν υπάρχουν, αλλά η θέα του οράματός τους είναι πάντα εκεί. Ιδια, αναλλοίωτη, αγέραστη. Κομψή, γοητευτική και γεμάτη βλέμμα.]

– Βρε Κωνσταντίνε μου, εγώ έγραφα ότι το κράτος δεν είναι απλώς υπηρέτης της άρχουσας τάξης, αλλά η υλική συμπύκνωση ενός συσχετισμού δυνάμεων. Πως διαθέτει μια σχετική αυτονομία. Μα βλέπω φωτιές που παρουσιάζονται ως αυθόρμητες πρωτοβουλίες των δέντρων, πλημμύρες που, σύμφωνα με την επίσημη ενημέρωση, οφείλονται στην υπερβολική παρουσία νερού. Βλέπω τρένα να συγκρούονται με την κρατική αμνησία, υποκλοπές να βαφτίζονται νόμιμες επισυνδέσεις και μια χώρα να κυβερνάται σταθερά από το «δεν γνώριζα», το μόνο κυβερνητικό πρόγραμμα που εφαρμόζεται με αίσθηση ευθύνης.

– Είναι επειδή το ελληνικό κράτος, Νίκο μου, έχει πλέον πλήρη αυτονομία από την κοινωνία και απόλυτη εξάρτηση από τους εργολάβους.

– Εξελίχθηκε η θεωρία μου δηλαδή!

– Εκσυγχρονίστηκε.

– Και οι τάξεις; Η ταξική συνείδηση;

– Καταργήθηκαν επικοινωνιακά και τα δύο. Υπάρχουν πλέον μόνο «ευάλωτοι» και «επενδυτές». Οι πρώτοι ανήκουν στο «gov.gr». Οι δεύτεροι είναι το gov.gr.

[Ο Πουλαντζάς χαμηλώνει τα μάτια. Δεν μπορεί να καταλάβει. Δεν θα ’πρεπε να ’ναι έτσι τα πράγματα. Δεν θα ’πρεπε η Υγεία να γίνεται ματογυάλια ενός κουκουλοφόρου και η ακρίβεια, εισαγόμενο «φυσικό» φαινόμενο, σαν την αφρικανική σκόνη.]

– Και ο αυταρχικός κρατισμός; Η ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας, η αποδυνάμωση της δημοκρατικής συμμετοχής, με τους κοινοβουλευτικούς τύπους να παραμένουν στη θέση τους; Ολα αυτά που δίδασκα;

– Οι τύποι αυτοί παραμένουν, Νίκο μου. Είναι, όμως, κυρίως τηλεοπτικοί. Αν είσαι στην τηλεόραση, είσαι κανονικός. Είδες ποτέ να καλέσουν εμένα ή τους φίλους μου, τον Βεργόπουλο, τον Δουζίνα, τον Ζουράρι; Οσο για τη δημοκρατία, λειτουργεί επίσης «κανονικά»: ψηφίζεις κάθε τέσσερα χρόνια ποιος θα σου εξηγεί καθημερινά ότι αυτό που ζεις, δεν συμβαίνει.

– Λες γι’ αυτό να μην είπε κουβέντα για σένα ο Μητσοτάκης;

– Η εξουσία του τιμά τους διανοούμενους που δεν ενοχλούν.

– Μα εσύ πέθανες.

– Ναι. Αλλά έμειναν τα βιβλία. Και κάτι άυλο, που δεν μπορούν να το προσδιορίσουν. Τους ενοχλεί πολύ αυτό. Τους φαγουριάζει.

– (Ο Πουλαντζάς χαμογελά) Αρα υπάρχει ελπίδα;

– Υπάρχει. Γι’ αυτό ακριβώς δεν έκανε δήλωση.

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς πέθανε στις 17/8/2026.

Ο ίδιος χαρακτήριζε τον Νίκο Πουλαντζά (1936-1979) «alter ego» του.

Η δημόσια σιωπή του πρωθυπουργού διαπιστώνεται ως απόλυτο γεγονός.