Χρήστος Παρίδης
Μια νέα έκθεση για έναν σπουδαίο πολιτισμό, με στενούς δεσμούς με τον δικό μας, για τον οποίο όμως ελάχιστα γνωρίζουμε. Ένα ταξίδι στην προχριστιανική Αρμενία, από την Παλαιολιθική Εποχή και το περίφημο Βασίλειο της Ουραρτού μέχρι τον 4ο αιώνα μ.Χ.
Επιστήθιο Κόσμημα, 23ος–22ος αι. π.Χ. Χρυσός, αχάτης, καρνεόλη, εξωτ. μήκος 62 εκ., πλάτος 12,5 εκ., πάχος 1,8 εκ. Karashamb,
Έναν νέο κύκλο εκθέσεων εγκαινιάζει το Μουσείο της Ακρόπολης, με στόχο να παρουσιάσει και να αναδείξει αρχαίους πολιτισμούς εκτός του ελληνικού και του ρωμαϊκού, σαν ομόκεντρους κύκλους, γειτονικούς ή πιο μακρινούς, λιγότερο γνωστούς ή ακόμα και άγνωστους στο ελληνικό και στο ευρύτερο ευρωπαϊκό κοινό, ανιχνεύοντας παράλληλα συγγένειες ή διαφορές, εφόσον υπάρχουν.
Αυτός ο νέος κύκλος συνδέεται με την 9η Υπουργική Συνάντηση του Φόρουμ Αρχαίων Πολιτισμών που πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 2025 στο ίδιο μουσείο και περιλάμβανε δώδεκα χώρες με αρχαίους πολιτισμούς. Σε αυτή την πρωτοβουλία εντάσσεται και η έκθεση για την αρχαία Αρμενία, έναν πολιτισμό συνδεδεμένο με τον δικό μας, για τον οποίο όμως ελάχιστα γνωρίζουμε, κυρίως όσον αφορά τη μεγάλη του διαδρομή μέσα στον χρόνο, τη σημασία του ως πολεμικής δύναμης στην περιοχή αλλά και την οικονομική του ανάπτυξη, η οποία πιστοποιείται και με μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και πλούσια καλλιτεχνική κληρονομιά.
Κι ενώ με τη χριστιανική Αρμενία έχουμε εξοικείωση λόγω συγγενικών παραδόσεων και χάρη σε παλιότερες εκθέσεις που έχουν παρουσιαστεί στον ευρωπαϊκό χώρο, στη συγκεκριμένη έκθεση του Μουσείου Ακρόπολης επιχειρείται, σε συνεργασία με το Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας, μια ιστορική και αρχαιολογική αναδρομή στο μακραίωνο παρελθόν της, που ξεκινά από την Παλαιολιθική και τη Νεολιθική Περίοδο, διατρέχει την Εποχή του Χαλκού, την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου και το Βασίλειο της Ουραρτού (9ος-6ος αιώνας π.Χ.) και φτάνει μέχρι τα κλασικά και ελληνιστικά χρόνια, την περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και την Ύστερη Αρχαιότητα. Καθώς το έτος 301 μ.Χ. είναι καθοριστικής σημασίας –τότε η Αρμενία έγινε η πρώτη κρατική οντότητα στην ιστορία του δυτικού πολιτισμού που υιοθέτησε τον χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία–, η έκθεση ολοκληρώνεται όταν φτάνει στην αυγή του 4ου αιώνα μ.Χ.
H έκθεση για την αρχαία Αρμενία αφορά έναν πολιτισμό απόλυτα συνδεδεμένο με τον δικό μας, που όμως μας είναι ελάχιστα γνωστός, κυρίως όσον αφορά τη μεγάλη του διαδρομή μέσα στον χρόνο, τη σημασία του ως πολεμικής δύναμης στην περιοχή αλλά και την οικονομική του ανάπτυξη, η οποία πιστοποιείται και με μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και πλούσια καλλιτεχνική κληρονομιά.
Η έκθεση αποτελείται από 10 ενότητες-σταθμούς, που ξεκινούν από την Παλαιολιθική Εποχή, με ευρήματα 29.000 ετών, και φτάνουν μέχρι τους Πρώιμους Χριστιανικούς Χρόνους. Μέσα από 200 εκθέματα ξεδιπλώνεται αυτός ο αξιόλογος πολιτισμός που τοποθετείται στα λεγόμενα Αρμενικά Υψίπεδα, σε μια περιοχή που οριοθετείται από τον μικρό Καύκασο στα βόρεια, τα Ποντιακά Όρη στα βορειοδυτικά, την Οροσειρά του Ταύρου στα νοτιοδυτικά και το σύγχρονο Ιράν στα νοτιοανατολικά, και έφτασε να συνδεθεί με τους λαούς και τις κοινότητες της Εγγύς Ανατολής, της Ανατολικής Μεσογείου, της Κύπρου, της Κρήτης και των νησιών του Αιγαίου.
Πινακίδα σφηνοειδούς γραφής, τέλη του 7ου αι. π.Χ. Πηλός, ύψος 10,2 εκ., μήκος 7 εκ., πλάτος 2,1 εκ. Karmir Blour
Κύπελλο με παράσταση ιππέων, 7ος - 6ος αι. π.Χ. Άργυρος, ύψος 10,7 εκ., διάμετρος 9,3 εκ. Lori Berd,
Μεγάλη έμφαση δίνεται στην περίοδο του Βασιλείου της Ουραρτού, η οποία αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα κράτη της αρχαιότητας και της Εγγύς Ανατολής, βάζοντας τα θεμέλια για την ανάπτυξη της πρώιμης και συνεπακόλουθα της σύγχρονης Αρμενίας. Χάρη στον Τιγράνη Β’ τον Μεγάλο, που βασίλευσε μεταξύ 95-55 π.Χ., και στις νίκες του εναντίον των Πάρθων και των Σελευκιδών, τα όρια της χώρας έφτασαν μέχρι την Κασπία, τον Εύξεινο Πόντο και τη Μεσόγειο, ανάγοντάς τη σε πανίσχυρη αυτοκρατορία.
Αντιμέτωπη όμως με τη ρωμαϊκή στρατιωτική υπεροχή, δεν είχε διάρκεια· το 387 μ.Χ. διαιρέθηκε επίσημα μεταξύ της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Βυζάντιο) και της Αυτοκρατορίας των Σασσανιδών, χάνοντας και την πολιτική της ενότητα. Η σημερινή Αρμενία, μετά και τις ιστορικές απώλειες που υπέστη κατά τον 20ό αιώνα, καταλαμβάνει μόλις ένα μέρος της επικράτειας της ιστορικής Αρμενίας.
Όπως εξηγεί ο διευθυντής του Μουσείου της Ακρόπολης κ. Νίκος Σταμπολίδης: «Διαλέξαμε πάνω από 200 τέχνεργα από το Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας –μια εξαιρετική συνεργασία– που είναι αντιπροσωπευτικά όλων των περιόδων. Έτσι, φέραμε αντικείμενα από τα νεολιθικά χρόνια, όπως φολίδες, αιχμές, ειδώλια, τα οποία πολλές φορές ταιριάζουν με αυτά της Μικράς Ασίας και όχι τόσο του κυκλαδικού πολιτισμού, αλλά και από όλες τις φάσεις της Εποχής του Χαλκού, δηλαδή την πρώιμη, τη μέση και την ύστερη. Πρόκειται για εξαιρετικά αντικείμενα, ιδιαίτερα μεταλλοτεχνίας, που ήταν γνωστή από δείγματα όχι μόνο ειδωλίων ανθρώπων και ζώων αλλά και αγγείων με την τεχνική της σφυρηλάτησης, όπως και από πολύτιμα μέταλλα, χρυσό, άργυρο και χαλκό.
Από τα δείγματα ζώων ξεχωρίζουν τα λιοντάρια, που έχουν άμεση σχέση με τη δύναμη και την εξουσία, αλλά και τα ελάφια, που έχουν να κάνουν με τη γονιμότητα και την αισθητική της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου. Εκεί που δίνουμε περισσότερη έμφαση είναι στο περίφημο Βασίλειο της Ουραρτού, το μοναδικό βασίλειο άλλωστε μεταξύ 9ου και 6ου αιώνα που επέκτεινε τα σύνορά του πέρα από τα Αρμενικά Υψίπεδα, στην ευρύτερη γεωγραφική περιοχή, είτε με φιλικές είτε με εχθρικές κατά περίπτωση σχέσεις με την περίφημη στρατιωτική Ασσυριακή Αυτοκρατορία.
Πτηνόμορφο περίαπτο, 15ος-14ος αι. π.Χ. Χαλκός, ύψος 6 εκ., μήκος 5 εκ., πλάτος 2,2 εκ.
Λόγω αυτών των ειρηνικών ή πολεμικών συγκρούσεων έχουμε διάχυση πολιτισμικών φαινομένων μέσα από τις ανθρώπινες σχέσεις και την ανταλλαγή ιδεών και τέχνεργων, τα οποία περνούν στην Εγγύς Ανατολή αλλά και στην Ανατολική Μεσόγειο με κέντρο την Κύπρο και φτάνουν στην Κρήτη και στο Ανατολικό Αιγαίο. Από την ανατολική Τουρκία και την περιοχή της λίμνης Βαν, όπου κάποτε εκτεινόταν η Ουραρτού, υπάρχουν τεράστιες ασπίδες που δεν μπορούν να τις σηκώσουν λιγότεροι από 2-3 άντρες, αφιερώματα σε ναούς που σε περίπτωση ανάγκης το μέταλλό τους μπορούσε να χρησιμοποιηθεί.
Υπόψη ότι τις ίδιες ασπίδες, μικρότερες και με πολύ λεπτότερα χαρακτηριστικά, τις συναντούμε στην Κρήτη, στο Ιδαίον Άντρο και στην Ελεύθερνα. Επίσης, εκτίθενται χάλκινες ζώνες με εσωτερική επένδυση από ύφασμα και δέρμα που προορίζονταν να φορεθούν από ανθρώπους υψηλού κύρους, είτε τελετουργικά είτε σε μεγάλες κοινωνικές εκδηλώσεις, και τις συναντάμε και στην Κύπρο, τη Ρόδο και την Κρήτη. Γενικότερα, πρόκειται για αντικείμενα που χρησιμοποιούσαν άνθρωποι υψηλού κύρους. Τέλος, η έκθεση περιλαμβάνει και άλλου είδους αντικείμενα, λ.χ. κουδουνάκια, μέρος της σκευής των αρμάτων και των αλόγων ή των ζώων».
Πήλινο σφράγισμα (Bulla). Βασίλισσα των Σασσανιδών 3ος-4ος αι. μ.Χ. Πηλός, ύψος 20 εκ., πλάτος 23 εκ., πάχος 9,7
Όταν ρωτήθηκε ποια είναι τα κορυφαία εκθέματα αυτής της τόσο πρωτότυπης έκθεσης για την αρχαία Αρμενία, ο κ. Σταμπολίδης απάντησε:
«Καταρχάς, όλα τα αντικείμενα, καθώς το καθένα διηγείται με τον δικό του τρόπο κομμάτια του πολιτισμού. Αλλά, αφού επιμένετε στην ερώτηση, θα ξεχώριζα την Ασπίδα του 8ου αιώνα π.Χ. με επιγραφή του βασιλιά RISA I, το χρυσό κύπελλο του 18ου-17ου αιώνα π.Χ. με τις ανάγλυφες παραστάσεις από το Βανατζόρ, το ειδώλιο του ελαφιού του 12ου-11ου αιώνα π.Χ., έξοχο δείγμα της μεταλλοτεχνίας, ένα άγαλμα ελληνιστικό της Αφροδίτης του 2ου-1ου αιώνα π.Χ. κατά τον ελληνικό τύπο. Κυρίως, όσα εκθέματα προέρχονται από την περίοδο του Βασιλείου της Ουραρτού, που ουσιαστικά πυκνώνει και εδραιώνει τον πολιτισμό της Αρμενίας στα πρώιμα ιστορικά».
Κύπελλο, 18ος – 17ος αι.π.Χ. Χρυσός, Διάμετρος 9,1 εκ. Ύψος 6,4 εκ.
ΘΡΑΥΣΜΑ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑΣ «ΟΔΗΓΟΣ ΚΟΠΑΔΙΟΥ» ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΟΥ EREBUNI, 8ος αι. π.Χ. Πηλός Ύψος 26,3 εκ. Μήκος 31,6 εκ. Πάχος 1,8 εκ. Erebuni (Yerevan),
ΕΝΩΤΙΑ ΜΕ ΚΕΦΑΛΕΣ ΜΑΙΝΑΔΩΝ 1ος αι. π.Χ. Χρυσός, Βάρος 7,77 / 7,73γραμμ.
ΛΑΒΗ ΣΚΕΥΟΥΣ ΜΕ ΑΠΟΛΗΞΗ ΣΕ ΜΟΡΦΗ ΕΡΩΤΑ 1ος αι. π.Χ. Άργυρος, Μήκος 9,6 εκ. Πλάτος 4,6 εκ. Πάχος 3,6 εκ.
ΕΙΔΩΛΙΟ ΜΕ ΚΥΝΗΓΙ ΛΑΓΟΥ 1ος – 2ος αι. μ.Χ. Πηλός, Ύψος 10,8 εκ. Πλάτος 10 εκ.
ΕΙΔΩΛΙΟ ΣΕΙΛΗΝΟΥ 1ος – 2ος αι. μ.Χ. Πηλός,
Επιστέψεις σκήπτρου 1ος αι. π.Χ. Χρυσός, καλαΐτης, Μήκος 2,6 εκ., Πλάτος 3,7 εκ. Sisian, Μουσείο της Ιστορίας της Αρμενίας,
9,3 εκ. Πλάτος 10,2 εκ. Artashat, Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας,
























